Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹O

NGUYÔN ANH DòNG (Chñ biªn)
NGUYÔN H÷U CHÝ -trÇn viÕt lðu
NGUYÔN TUYÕT NGA -NGUYÔN MINH PH¦¥NG
PH¹M THÞ SEN

(T¸i b¶n lÇn thø t¸m)

NHµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam

ChÞu tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n : Chñ tÞch Héi ®ång Thµnh viªn kiªm Tæng Gi¸m ®èc NGðT NG¤ TRÇN ¸I
Phã Tæng Gi¸m ®èc kiªm Tæng biªn tËp GS.TS vò v¨n hïng

Biªn tËp lÇn ®Çu : n«ng thÞ huÖ - nguyÔn my lª

nguyÔn viÖt Hðng - hoµng c«ng dòng

Biªn tËp t¸i b¶n : ®µo tiÕn thi

ThiÕt kÕ s¸ch vµ tr×nh bµy b×a : bïi quang tuÊn

Biªn vÏ b¶n ®å : trÞnh minh hïng (phÇn §Þa lÝ)
Cï ®øc nghÜa (phÇn LÞch sö)

Söa b¶n in : Phßng söa b¶n in (NXB gi¸o dôc t¹i hµ néi)

ChÕ b¶n : c«ng ty cæ phÇn mÜ thuËt vµ truyÒn th«ng

B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam - Bé Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o.
Trong s¸ch cã sö dông mét sè ¶nh tð liÖu cña Th«ng tÊn x· ViÖt Nam, B¸o Nh©n d©n, B¶o tµng C¸ch
m¹ng ViÖt Nam , B¶o tµng LÞch sö ViÖt Nam, Nhµ xuÊt b¶n V¨n NghÖ Thµnh phè Hå ChÝ Minh

lÞch sö vµ ®Þa lÝ 5
M· sè : 1H505T4

In ............. cuèn, khæ 17 x 24 cm.
In t¹i C«ng ti cæ phÇn in ...................
Sè in : ............. Sè XB : 01 - 2014/CXB/99 - 1062/GD.
In xong vµ nép lðu chiÓu th¸ng ... n¨m 2014.

LÞCH Sö

3

H¥N T¸M mð¬i n¨m chèng thùc d©n Ph¸p
x©m lðîc vµ ®« hé

(1858 - 1945)

Ngµy 1 - 9 - 1858, thùc d©n Ph¸p næ sóng më ®Çu cuéc x©m lðîc nðíc ta

vµ tõng bðíc x©m chiÕm, biÕn nðíc ta thµnh thuéc ®Þa cña chóng. Tõ ®ã ®Õn
C¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945, nh©n d©n ta ®· kiªn cðêng ®Êu tranh
chèng thùc d©n Ph¸p x©m lðîc vµ ®« hé, quyÕt giµnh l¹i ®éc lËp d©n téc.

B µi 1

“B×nh t©y ®¹i nguyªn so¸i”
trð¬ng ®Þnh
Ngay sau khi thùc d©n Ph¸p x©m lðîc nðíc ta, nh©n d©n Nam K× ®· ®øng lªn

chèng Ph¸p, tiªu biÓu lµ c¸c cuéc khëi nghÜa cña Trð¬ng §Þnh, Hå Hu©n NghiÖp,
NguyÔn H÷u Hu©n, Vâ Duy Dð¬ng, NguyÔn Trung Trùc,… trong ®ã lín nhÊt
lµ phong trµo kh¸ng chiÕn dðíi sù chØ huy cña Trð¬ng §Þnh.

Trð¬ng §Þnh quª ë B×nh S¬n (nay thuéc huyÖn S¬n TÞnh), Qu¶ng Ng·i, sau

theo cha vµo lËp nghiÖp ë T©n An. Trð¬ng §Þnh chiªu mé nghÜa binh ®¸nh
Ph¸p ngay khi chóng võa tÊn c«ng Gia §Þnh (1859).

N¨m 1862, gi÷a lóc nghÜa qu©n Trð¬ng §Þnh ®ang thu ®ðîc th¾ng lîi
lµm cho thùc d©n Ph¸p hoang mang lo sî th× triÒu ®×nh nhµ NguyÔn kÝ
hoµ ðíc, nhðêng ba tØnh miÒn §«ng Nam K× cho thùc d©n Ph¸p. Vua ban
lÖnh xuèng, buéc Trð¬ng §Þnh ph¶i gi¶i t¸n nghÜa binh vµ ®i nhËn chøc
Lˆnh binh ë An Giang. NhËn ®ðîc lÖnh, Trð¬ng §Þnh b¨n kho¨n, suy nghÜ
rÊt nhiÒu : lµm quan th× ph¶i tu©n lÖnh vua, nÕu kh«ng sÏ ph¶i chÞu téi ph¶n
nghÞch ; nhðng d©n chóng vµ nghÜa qu©n kh«ng muèn gi¶i t¸n lùc lðîng,
mét lßng mét d¹ tiÕp tôc kh¸ng chiÕn. Gi÷a lÖnh vua vµ ý d©n, Trð¬ng §Þnh
chða biÕt lµm thÕ nµo cho ph¶i.

-§iÒu g× khiÕn Trð¬ng §Þnh ph¶i b¨n kho¨n, suy nghÜ ?

4

Trong khi ®ã, chØ huy nghÜa qu©n ®ãng ë T©n An lµ Phan TuÊn Ph¸t

truyÒn thð ®i kh¾p n¬i, suy t«n Trð¬ng §Þnh lµm chñ so¸i. §Ò xuÊt ®ã ®ðîc
d©n chóng vµ nghÜa qu©n ñng hé ; hä lµm lÔ, t«n Trð¬ng §Þnh lµm “B×nh T©y
§¹i nguyªn so¸i”. C¶m kÝch trðíc niÒm tin yªu cña nghÜa qu©n vµ d©n chóng,
Trð¬ng §Þnh ®ˆ ë l¹i cïng nh©n d©n chèng giÆc.

Trð¬ng §Þnh ®ðîc suy t«n “ B×nh T©y §¹i nguyªn so¸i”

“§¹i nguyªn so¸i” Trð¬ng §Þnh ®ˆ phÊt cao cê “B×nh T©y”, chØ huy hµng
ngh×n nghÜa qu©n ho¹t ®éng chèng thùc d©n Ph¸p.
N¨m 1862, triÒu ®×nh nhµ NguyÔn kÝ hoµ ðíc, nhðêng ba
tØnh miÒn §«ng Nam K× cho thùc d©n Ph¸p. TriÒu ®×nh ra
lÖnh cho Trð¬ng §Þnh ph¶i gi¶i t¸n lùc lðîng kh¸ng chiÕn
nhðng Trð¬ng §Þnh kiªn quyÕt cïng nh©n d©n chèng qu©n
x©m lðîc.

Chó thÝch

- “B×nh T©y §¹i nguyªn so¸i” : ngðêi cã chøc cao nhÊt, chØ huy qu©n ®éi ®¸nh T©y
(Ph¸p).
- Nam K× : chØ phÇn ®Êt phÝa nam ViÖt Nam tõ Biªn Hoµ vµo ®Õn Hµ Tiªn, gåm ba tØnh
miÒn §«ng (Biªn Hoµ, Gia §Þnh, §Þnh Tðêng) vµ ba tØnh miÒn T©y (VÜnh Long,
An Giang, Hµ Tiªn).
- T©n An : thuéc tØnh Gia §Þnh (nay thuéc tØnh Long An).
- Lsnh binh : chøc quan vâ thêi nhµ NguyÔn, chØ huy qu©n ®éi ë mét tØnh.
- Téi ph¶n nghÞch : téi chèng l¹i nhµ vua. Theo luËt ph¸p phong kiÕn, téi ph¶n nghÞch
lµ téi nÆng nhÊt.

5

C©u hái

1. Em hˆy nªu nh÷ng b¨n kho¨n, suy nghÜ cña Trð¬ng §Þnh khi nhËn
®ðîc lÖnh vua.
2. Em hˆy cho biÕt t×nh c¶m cña nh©n d©n ®èi víi Trð¬ng §Þnh.
3. Trð¬ng §Þnh ®ˆ lµm g× ®Ó ®¸p l¹i lßng tin yªu cña nh©n d©n ?

B µi 2

nguyÔn trðêng té mong muèn
Canh t©n ®Êt nðíc
Trðíc sù x©m lðîc cña thùc d©n Ph¸p, mét sè nhµ nho yªu nðíc nhð

NguyÔn Lé Tr¹ch, Ph¹m Phó Thø, NguyÔn Trðêng Té,… chñ trð¬ng canh
t©n ®Êt nðíc ®Ó ®ñ søc tù lËp, tù cðêng.

NguyÔn Trðêng Té quª ë NghÖ An. Thuë nhá, «ng th«ng minh hiÓu biÕt h¬n
ngðêi, ®ðîc d©n trong vïng gäi lµ “Tr¹ng Té”.

N¨m 1860, NguyÔn Trðêng Té ®ðîc
sang Ph¸p. Trong nh÷ng n¨m ë Ph¸p,
«ng chó ý quan s¸t, t×m hiÓu sù giµu cã,
v¨n minh cña nðíc Ph¸p ®Ó t×m c¸ch
®ða nðíc nhµ tho¸t khái c¶nh nghÌo
®ãi, l¹c hËu.
VÒ nðíc, NguyÔn Trðêng Té tr×nh
lªn vua Tù §øc nhiÒu b¶n ®iÒu trÇn,
bµy tá mong muèn lµm cho ®Êt nðíc
giµu m¹nh.
¤ng ®Ò nghÞ më réng quan hÖ ngo¹i
giao víi nhiÒu nðíc, th«ng thð¬ng víi
thÕ giíi, thuª ngðêi nðíc ngoµi ®Õn
gióp nh©n d©n ta khai th¸c c¸c nguån
lîi vÒ biÓn, rõng, ®Êt ®ai, kho¸ng s¶n ;
më c¸c trðêng d¹y ®ãng tµu, ®óc sóng,
sö dông m¸y mãc,…

6

NguyÔn Trðêng Té

-Theo em, qua nh÷ng ®Ò nghÞ nªu trªn, NguyÔn Trðêng Té mong muèn
®iÒu g× ?
Vua quan nhµ NguyÔn kh«ng hiÓu biÕt t×nh h×nh c¸c nðíc trªn thÕ giíi vµ

còng kh«ng muèn cã nh÷ng thay ®æi trong nðíc. VÝ dô, khi nghe kÓ vÒ

chuyÖn ®Ìn ®iÖn kh«ng cã dÇu vÉn s¸ng, xe ®¹p (hai b¸nh) vÉn ch¹y b¨ng
b¨ng mµ kh«ng ®æ, hä cho ®ã lµ sù bÞa ®Æt.

Trðíc nh÷ng ®Ò nghÞ canh t©n cña NguyÔn Trðêng Té, c¸c quan trong triÒu
cã nhiÒu ý kiÕn tr¸i ngðîc nhau. Vua Tù §øc cho r»ng kh«ng cÇn nghe theo
NguyÔn Trðêng Té, bëi : nh÷ng phð¬ng ph¸p cò ®ˆ ®ñ ®Ó ®iÒu khiÓn quèc
gia råi. Cuèi cïng, nh÷ng ®Ò nghÞ canh t©n ®Êt nðíc cña NguyÔn Trðêng
Té kh«ng ®ðîc thùc hiÖn.
MÆc dï vËy, ngðêi ®êi sau vÉn kÝnh träng «ng, coi «ng lµ ngðêi hiÓu biÕt
s©u réng, cã lßng yªu nðíc vµ mong muèn d©n giµu, nðíc m¹nh.

-T¹i sao NguyÔn Trðêng Té ®ðîc ngðêi ®êi sau kÝnh träng ?

NguyÔn Trðêng Té ®r nhiÒu lÇn ®Ò nghÞ canh t©n ®Êt
nðíc. Nhðng nh÷ng ®Ò nghÞ cña «ng kh«ng ®ðîc vua quan
nhµ NguyÔn nghe theo vµ thùc hiÖn.

Chó thÝch

-Canh t©n : tõ bá nh÷ng c¸ch lµm cò, l¹c hËu, thùc hiÖn c¸ch lµm míi ®Ó ®¹t ®ðîc sù
ph¸t triÓn tèt ®Ñp h¬n.
-B¶n ®iÒu trÇn : b¶n ý kiÕn (hay b¶n hiÕn kÕ) tr×nh lªn vua.

C©u hái

1. Hˆy nªu nh÷ng ®Ò nghÞ canh t©n ®Êt nðíc cña NguyÔn Trðêng Té.
2. Vua quan nhµ NguyÔn cã ý kiÕn nhð thÕ nµo ®èi víi nh÷ng ®Ò nghÞ
cña NguyÔn Trðêng Té ?

7

B µi 3

Cuéc ph¶n c«ng ë kinh thµnh huÕ
N¨m 1884, triÒu ®×nh HuÕ kÝ hiÖp ðíc c«ng nhËn quyÒn ®« hé cña thùc d©n

Ph¸p trªn toµn bé nðíc ta, nhðng nh©n d©n kh«ng chÞu khuÊt phôc. Trong

c¸c quan l¹i cña triÒu ®×nh cã hai ph¸i : ph¸i chñ hoµ, chñ trð¬ng thð¬ng

thuyÕt víi Ph¸p vµ ph¸i chñ chiÕn, ®¹i diÖn lµ T«n ThÊt ThuyÕt, chñ trð¬ng

cïng nh©n d©n tiÕp tôc chiÕn ®Êu chèng Ph¸p, giµnh l¹i ®éc lËp d©n téc.

§Ó chuÈn bÞ kh¸ng chiÕn l©u dµi, T«n ThÊt ThuyÕt cho lËp c¸c c¨n cø ë

vïng rõng nói tõ Qu¶ng TrÞ ®Õn Thanh Ho¸. ¤ng cßn lËp c¸c ®éi nghÜa binh

ngµy ®ªm luyÖn tËp, s½n sµng ®¸nh Ph¸p.

Khi biÕt tin T«n ThÊt ThuyÕt
chuÈn bÞ chèng Ph¸p, tðíng
Ph¸p kÐo qu©n tõ B¾c K× vµo
HuÕ, cho mêi T«n ThÊt ThuyÕt
®Õn gi¶ vê häp ®Ó b¾t «ng.
¤ng c¸o bÖnh kh«ng ®Õn.
Tðíng Ph¸p yªu cÇu bÞ bÖnh
còng ph¶i cã mÆt.

Trðíc sù uy hiÕp cña kÎ
thï, T«n ThÊt ThuyÕt quyÕt
®Þnh næ sóng trðíc ®Ó giµnh
Sóng “thÇn c«ng” thêi NguyÔn
thÕ chñ ®éng. §ªm mång 4
r¹ng s¸ng mång 5 - 7 - 1885, trong c¶nh khuya v¾ng lÆng cña kinh thµnh
HuÕ, bçng cã tiÕng sóng “thÇn c«ng” næ rÇm trêi, löa ch¸y s¸ng rùc. §ã lµ
cuéc tÊn c«ng vµo ®ån Mang C¸ vµ toµ Kh©m sø Ph¸p cña c¸c ®¹o qu©n theo
lÖnh cña T«n ThÊt ThuyÕt.
BÞ ®¸nh bÊt ngê, qu©n Ph¸p v« cïng bèi rèi. Nhðng nhê cã ðu thÕ vÒ
vò khÝ, chóng ra søc cè thñ, ®Õn gÇn s¸ng th× ®¸nh tr¶ l¹i. Qu©n giÆc tiÕn
vµo kinh thµnh, mÆc søc giÕt ngðêi, cðíp cña vµ tµn ph¸. Trðíc t×nh h×nh
®ã, T«n ThÊt ThuyÕt ®ða vua Hµm Nghi vµ ®oµn tuú tïng lªn vïng rõng nói
Qu¶ng TrÞ ®Ó tiÕp tôc kh¸ng chiÕn.
T¹i ®©y, T«n ThÊt ThuyÕt lÊy danh nghÜa vua Hµm Nghi, ra ChiÕu CÇn
vð¬ng kªu gäi nh©n d©n c¶ nðíc ®øng lªn gióp vua cøu nðíc.
8

Hµm Nghi

T«n ThÊt ThuyÕt

Tõ ®ã, mét phong trµo chèng Ph¸p bïng lªn m¹nh mÏ trong c¶ nðíc, ®ã lµ

phong trµo CÇn vð¬ng mµ tiªu biÓu lµ c¸c cuéc khëi nghÜa : Ba §×nh
(Thanh Ho¸) do Ph¹m Bµnh - §inh C«ng Tr¸ng l·nh ®¹o, B·i SËy (Hðng Yªn)
do NguyÔn ThiÖn ThuËt l·nh ®¹o, Hð¬ng Khª (Hµ TÜnh) do Phan §×nh Phïng
l·nh ®¹o.

- Em cã biÕt trðêng häc, ®ðêng phè nµo mang tªn c¸c nh©n vËt lÞch sö
cña phong trµo CÇn vð¬ng ?
N¨m 1885, sau cuéc ph¶n c«ng ë kinh thµnh HuÕ, T«n ThÊt
ThuyÕt ®ða vua Hµm Nghi lªn vïng rõng nói Qu¶ng TrÞ, ra
ChiÕu CÇn vð¬ng. Tõ ®ã, bïng næ mét phong trµo chèng
Ph¸p m¹nh mÏ kÐo dµi ®Õn cuèi thÕ kØ XIX, gäi lµ phong
trµo CÇn vð¬ng.

Chó thÝch

-Sóng “thÇn c«ng” : lo¹i sóng hiÖn ®¹i nhÊt cña nðíc ta thêi bÊy giê, cã søc c«ng ph¸
lín nªn ®ðîc phong lµ “thÇn”, ý nãi sóng cã søc m¹nh nhð thÇn.
-§ån Mang C¸ : n¬i ®ãng qu©n cña Ph¸p, gÇn s¸t víi kinh thµnh HuÕ.
-Toµ Kh©m sø : n¬i lµm viÖc cña quan chøc ngðêi Ph¸p ®øng ®Çu bé m¸y cai trÞ ë
Trung K×.
-CÇn vð¬ng : gióp vua cøu nðíc.

C©u hái

1. Em hˆy kÓ l¹i cuéc ph¶n c«ng ë kinh thµnh HuÕ.
2. ChiÕu CÇn vð¬ng cã t¸c dông g× ?
9

B µi 4

x· héi ViÖt Nam
cuèi thÕ kØ xix - ®Çu thÕ kØ xx

Vµo nh÷ng n¨m cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, sau khi dËp t¾t phong
trµo ®Êu tranh vò trang cña nh©n d©n ta, thùc d©n Ph¸p ®Æt ¸ch thèng trÞ vµ
t¨ng cðêng bãc lét, v¬ vÐt tµi nguyªn ®Êt nðíc ta.

Chóng ®Èy m¹nh khai th¸c kho¸ng s¶n, nhÊt lµ than ë Hßn Gai
(Qu¶ng Ninh), thiÕc ë TÜnh Tóc (Cao B»ng), b¹c ë Ng©n S¬n (B¾c K¹n),
vµng ë Bång Miªu (Qu¶ng Nam),… ®Ó chë vÒ Ph¸p hay b¸n cho c¸c nðíc
kh¸c. C¸c nhµ m¸y ®iÖn, nðíc, xi m¨ng, dÖt,… ®ðîc x©y dùng ®Ó sö dông
nguån nh©n c«ng rÎ m¹t ë nðíc ta, nh»m s¶n xuÊt c¸c mÆt hµng thu lˆi
lín hoÆc phôc vô sinh ho¹t cña ngðêi Ph¸p t¹i ViÖt Nam. Chóng cðíp ®Êt
cña n«ng d©n, lËp ®ån ®iÒn trång cao su, chÌ, cµ phª…; ®ång thêi hÖ thèng
giao th«ng vËn t¶i ®ðîc x©y dùng. LÇn ®Çu tiªn ë ViÖt Nam cã ®ðêng « t«,
®ðêng xe löa.

Ga Hµ Néi (n¨m 1900)

-Nªu nh÷ng biÓu hiÖn míi vÒ kinh tÕ ë nðíc ta cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu
thÕ kØ XX.
10

Phè Trµng TiÒn (Hµ Néi) n¨m 1905

Sù xuÊt hiÖn c¸c ngµnh kinh tÕ míi ®ˆ lµm cho xˆ héi ViÖt Nam cã nhiÒu
thay ®æi. Mét sè ngðêi lµm ¨n ph¸t ®¹t ®ˆ trë thµnh chñ xðëng hoÆc nhµ
bu«n lín. Bé m¸y cai trÞ thuéc ®Þa h×nh thµnh ; thµnh thÞ ph¸t triÓn, bu«n b¸n
më mang ®ˆ lµm xuÊt hiÖn tÇng líp
viªn chøc, trÝ thøc, chñ xðëng nhá,…
C¸c nhµ m¸y, hÇm má, ®ån ®iÒn,…
thu hót hµng v¹n n«ng d©n mÊt ruéng
®Êt, nghÌo ®ãi vµo lµm viÖc vµ trë
thµnh c«ng nh©n. Vµo nh÷ng n¨m ®Çu
thÕ kØ XX, nðíc ta cã kho¶ng 10 v¹n
c«ng nh©n.
Trðíc ®©y, trong xˆ héi ViÖt Nam
chñ yÕu cã ®Þa chñ phong kiÕn vµ
n«ng d©n. Tõ cuèi thÕ kØ XIX ®ˆ xuÊt
N«ng d©n ViÖt Nam
hiÖn thªm nh÷ng giai cÊp, tÇng líp
trong thêi Ph¸p thuéc
míi : c«ng nh©n, chñ xðëng, nhµ bu«n, viªn chøc, trÝ thøc,…

- Quan s¸t h×nh 3, em hsy nªu nhËn xÐt vÒ t×nh c¶nh ngðêi n«ng d©n
ViÖt Nam cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX.
Tõ cuèi thÕ kØ XIX, thùc d©n Ph¸p t¨ng cðêng khai má, lËp
nhµ m¸y, ®ån ®iÒn ®Ó v¬ vÐt tµi nguyªn vµ bãc lét nh©n d©n ta.
Sù xuÊt hiÖn c¸c ngµnh kinh tÕ míi ®r t¹o ra nh÷ng thay ®æi
trong xr héi ViÖt Nam : c¸c giai cÊp, tÇng líp míi ra ®êi nhð
c«ng nh©n, chñ xðëng, nhµ bu«n, viªn chøc, trÝ thøc,...

11

C©u hái

1. Tõ cuèi thÕ kØ XIX, ë ViÖt Nam ®ˆ xuÊt hiÖn nh÷ng ngµnh kinh tÕ
míi nµo ?
2. Nh÷ng thay ®æi vÒ kinh tÕ ®ˆ t¹o ra nh÷ng giai cÊp, tÇng líp míi nµo
trong xˆ héi ?

B µi 5

phan béi ch©u vµ phong trµo ®«ng du

Phan Béi Ch©u sinh n¨m 1867, trong mét gia ®×nh nhµ nho nghÌo, t¹i lµng
§an NhiÖm, nay lµ x· Xu©n Hoµ, huyÖn Nam §µn, tØnh NghÖ An.

Phan Béi Ch©u lín lªn khi ®Êt nðíc ®ˆ bÞ thùc d©n Ph¸p ®« hé. ¤ng day
døt lo t×m con ®ðêng gi¶i phãng d©n téc.

Cïng víi nh÷ng ngðêi chung chÝ
hðíng, «ng lËp Héi Duy t©n (1904)
vµ ®ðîc cö ra nðíc ngoµi ®Ó t×m
kiÕm sù gióp ®ì. N¨m 1905,
Phan Béi Ch©u tíi NhËt B¶n vµ
®ðîc mét sè ngðêi NhËt høa gióp
®ì ®µo t¹o vÒ kÜ thuËt, qu©n sù cho
thanh niªn yªu nðíc ViÖt Nam.
Phan Béi Ch©u vÒ nðíc, vËn
®éng thanh niªn sang NhËt häc. Sè
ngðêi sang NhËt häc ngµy cµng
nhiÒu. §Ó cã tiÒn ¨n häc, hä ®ˆ
ph¶i lµm nhiÒu nghÒ, kÓ c¶ viÖc
®¸nh giµy hay röa b¸t ®Üa trong c¸c
qu¸n ¨n. Cuéc sèng cña hä hÕt søc
kham khæ, nhµ cöa chËt chéi, thiÕu
thèn ®ñ thø. MÆc dï vËy, hä vÉn
vðît qua mäi khã kh¨n, h¨ng say
häc tËp.

12

Phan Béi Ch©u

Phan Béi Ch©u ra søc tuyªn truyÒn, cæ ®éng cho phong trµo §«ng du. V× vËy,
tiÒn cña nh©n d©n trong nðíc ñng hé ngµy cµng nhiÒu vµ hµng tr¨m thanh
niªn n« nøc sang NhËt häc. Ai còng mong mau chãng häc xong ®Ó trë vÒ
cøu nðíc.

-T¹i sao trong ®iÒu kiÖn khã kh¨n, thiÕu thèn, nhãm thanh niªn ViÖt Nam
vÉn h¨ng say häc tËp ?

Phong trµo §«ng du ph¸t triÓn lµm cho thùc d©n Ph¸p rÊt lo ng¹i. N¨m
1908, thùc d©n Ph¸p c©u kÕt víi NhËt chèng ph¸ phong trµo §«ng du. Ýt l©u
sau, ChÝnh phñ NhËt ra lÖnh trôc xuÊt nh÷ng ngðêi yªu nðíc ViÖt Nam vµ
Phan Béi Ch©u khái NhËt B¶n.

-T¹i sao ChÝnh phñ NhËt trôc xuÊt Phan Béi Ch©u vµ nh÷ng ngðêi du häc ?

§Çu n¨m 1909, phong trµo §«ng du tan rˆ. Phan Béi Ch©u cïng víi
nhiÒu thµnh viªn cña Héi Duy t©n l¸nh sang Qu¶ng Ch©u råi sang Xiªm,
tiÕp tôc ho¹t ®éng cøu nðíc.
Phan Béi Ch©u lµ nhµ yªu nðíc tiªu biÓu cña ViÖt Nam
®Çu thÕ kØ XX. Phong trµo §«ng du do «ng cæ ®éng, tæ chøc
nh»m ®µo t¹o nh©n tµi cøu nðíc.

Chó thÝch

-Héi Duy t©n : mét tæ chøc yªu nðíc chèng Ph¸p chñ trð¬ng theo c¸i míi, tiÕn bé.
-§«ng du : ®i vÒ phð¬ng §«ng (cô thÓ lµ NhËt B¶n).
-Trôc xuÊt : ®uæi ra khái (thðêng lµ lˆnh thæ) mét nðíc.
-Qu¶ng Ch©u : thµnh phè thuéc tØnh Qu¶ng §«ng (Trung Quèc).
-Xiªm : tªn cña Th¸i Lan thêi Êy.

C©u hái

1. Em hˆy kÓ l¹i phong trµo §«ng du.
2. V× sao phong trµo §«ng du thÊt b¹i ?

13

B µi 6

QuyÕt chÝ ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc

NguyÔn TÊt Thµnh sinh ngµy 19 - 5 - 1890, trong mét gia ®×nh nhµ nho
yªu nðíc ë xˆ Kim Liªn, huyÖn Nam §µn, tØnh NghÖ An.

-Em biÕt g× thªm vÒ quª hð¬ng vµ thêi niªn thiÕu cña NguyÔn TÊt Thµnh ?

Trong bèi c¶nh nðíc mÊt, ph¶i sèng trong tñi nhôc, c¸c thÕ hÖ ngðêi d©n
ViÖt Nam thêi Êy ®Òu mong muèn ®¸nh ®uæi giÆc Ph¸p, giµnh l¹i ®éc lËp d©n
téc. NguyÔn TÊt Thµnh sím thÊu hiÓu t×nh c¶nh ®Êt nðíc vµ nçi thèng khæ cña
nh©n d©n, nªn ®ˆ sím cã chÝ ®¸nh ®uæi thùc d©n Ph¸p, gi¶i phãng ®ång bµo.
NguyÔn TÊt Thµnh kh©m phôc c¸c cô Phan §×nh Phïng, Hoµng Hoa Th¸m,

Phan Béi Ch©u, Phan Ch©u Trinh nhðng kh«ng t¸n thµnh c¸ch lµm cña c¸c
cô. Anh nghÜ r»ng : Cô Phan Béi Ch©u muèn dùa vµo NhËt ®Ó ®¸nh ®uæi

giÆc Ph¸p, ®iÒu ®ã lµ nguy hiÓm. Cô Phan Ch©u Trinh yªu cÇu ngðêi Ph¸p
lµm cho nðíc ta giµu cã, v¨n minh, ®ã lµ ®iÒu kh«ng thÓ thùc hiÖn ®ðîc.

NguyÔn TÊt Thµnh quyÕt ®Þnh ph¶i t×m con ®ðêng míi ®Ó cã thÓ cøu nðíc,
cøu d©n.

-V× sao NguyÔn TÊt Thµnh muèn t×m con ®ðêng cøu nðíc míi ?
§Çu thÕ kØ XX, Sµi Gßn (nay lµ Thµnh phè Hå ChÝ Minh) lµ trung t©m
kinh tÕ, chÝnh trÞ cña chÕ ®é thuéc ®Þa Ph¸p ë §«ng Dð¬ng. NguyÔn TÊt Thµnh
tõ Trung K× vµo ®ã vµ ë nhµ mét ngðêi b¹n.
Anh gÆp Tð Lª, mét ngðêi cïng løa tuæi vµ trë thµnh ®«i b¹n th©n. Mét h«m,

anh hái Tð Lª :

Anh Lª, anh cã

yªu nðíc kh«ng ?
Anh

Lª

ng¹c

nhiªn ®¸p : TÊt
nhiªn lµ cã chø !

-Anh cã thÓ gi÷
bÝ

mËt

kh«ng ?
-Cã !

14

®ðîc
BÕn c¶ng Nhµ Rång ®Çu thÕ kØ XX

-T«i muèn ra nðíc

ngoµi xem nðíc

Ph¸p vµ c¸c nðíc

kh¸c. Sau khi xem
xÐt hä lµm thÕ nµo,

t«i sÏ trë vÒ gióp
®ång bµo chóng

ta. Nhðng nÕu ®i

mét m×nh, thËt ra
còng cã ®iÒu m¹o
hiÓm,

nhÊt

lµ

Tµu §« ®èc La-tu-s¬ Tê-rª-vin,

V¨n Ba ®· lµm phô bÕp trªn tµu nµy

nh÷ng khi ®au èm. Anh muèn ®i víi t«i kh«ng ?

-Nhðng b¹n ¬i, chóng ta lÊy ®©u ra tiÒn mµ ®i ?

-§©y, tiÒn ®©y - anh Thµnh võa gi¬ hai bµn tay ra võa nãi - chóng ta sÏ lµm

viÖc. Chóng ta sÏ lµm bÊt cø viÖc g× ®Ó sèng vµ ®Ó ®i. ThÕ th× anh cïng ®i
víi t«i chø ?

BÞ l«i cuèn v× lßng h¨ng h¸i cña anh Thµnh, anh Lª ®ång ý. Nhðng sau ®ã,
anh Lª kh«ng ®ñ can ®¶m ®Ó gi÷ lêi høa.

Vµi ngµy sau, t¹i c¶ng Nhµ Rång (Sµi Gßn), mét chµng thanh niªn d¸ng m¶nh kh¶nh
®Õn xin viÖc trªn mét chiÕc tµu bu«n Ph¸p s¾p trë vÒ ch©u ¢u. Chµng trai Êy xðng tªn

lµ V¨n Ba, s½n sµng nhËn lµm bÊt cø viÖc g×. Ngðêi ta giao cho Anh lµm phô
bÕp trªn tµu, mét c«ng viÖc nÆng nhäc vµ nguy hiÓm.

Ngµy 5 - 6 - 1911, V¨n Ba rêi Tæ quèc, ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc. Vµ mˆi
tíi 30 n¨m sau, Ngðêi míi ®ðîc trë vÒ Tæ quèc th©n yªu.
Chó thÝch

N¨m 1911, víi lßng yªu nðíc thð¬ng d©n, NguyÔn TÊt Thµnh
®r tõ c¶ng Nhµ Rång quyÕt chÝ ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc.

-NguyÔn TÊt Thµnh : lóc nhá lµ NguyÔn Sinh Cung, sau nµy lµ NguyÔn ¸i Quèc -

Hå ChÝ Minh.

C©u hái

1. Hˆy nªu nh÷ng khã kh¨n cña NguyÔn TÊt Thµnh khi dù ®Þnh
ra nðíc ngoµi.
2. T¹i sao NguyÔn TÊt Thµnh quyÕt chÝ ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc ?
15

B µi 7

§¶ng céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi

Tõ gi÷a n¨m 1929, ë nðíc ta lÇn lðît ra
®êi ba tæ chøc céng s¶n. C¸c tæ chøc céng
s¶n ®ˆ lˆnh ®¹o phong trµo ®Êu tranh chèng
Ph¸p, tæ chøc c¸c cuéc bˆi c«ng, biÓu
t×nh,... §Ó t¨ng thªm søc m¹nh cña c¸ch
m¹ng, cÇn ph¶i sím hîp nhÊt c¸c tæ chøc
céng s¶n. ViÖc nµy, ®ßi hái ph¶i cã mét
lˆnh tô ®ñ uy tÝn míi lµm ®ðîc.
- V× sao cÇn ph¶i sím hîp nhÊt c¸c tæ
chøc céng s¶n ?

Vµo thêi ®iÓm nµy, lˆnh tô NguyÔn ¸i Quèc
®ang ho¹t ®éng ë Xiªm, nhðng lu«n n¾m
v÷ng t×nh h×nh trong nðíc. Ngðêi ®Õn
Hång C«ng (Trung Quèc), triÖu tËp ®¹i
biÓu c¸c tæ chøc céng s¶n ®Ó bµn viÖc
thèng nhÊt lùc lðîng.

L·nh tô NguyÔn ¸i Quèc
(n¨m 1930)

§Çu xu©n 1930, dðíi sù chñ tr× cña NguyÔn ¸i Quèc, héi nghÞ hîp nhÊt
c¸c tæ chøc céng s¶n ®ðîc tiÕn hµnh.

Sau nh÷ng ngµy lµm viÖc khÈn trð¬ng, trong hoµn c¶nh bÝ mËt, héi
nghÞ ®ˆ nhÊt trÝ hîp nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n thµnh mét ®¶ng céng s¶n
duy nhÊt, lÊy tªn lµ §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, ®Ò ra ®ðêng lèi c¸ch m¹ng
nðíc ta.

Tõ ®ã, c¸ch m¹ng ViÖt Nam cã §¶ng lˆnh ®¹o, liªn tiÕp giµnh ®ðîc nhiÒu
th¾ng lîi to lín. Ngµy 3 - 2 trë thµnh ngµy kØ niÖm thµnh lËp §¶ng.
§Çu xu©n n¨m 1930, §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi. Tõ
®ã, c¸ch m¹ng nðíc ta cã §¶ng lrnh ®¹o vµ ®r giµnh ®ðîc
nhiÒu th¾ng lîi vÎ vang.

16

Chó thÝch

-Ba tæ chøc céng s¶n ra ®êi ë nðíc ta lµ : §«ng Dð¬ng Céng s¶n ®¶ng, An Nam
céng s¶n ®¶ng vµ §«ng Dð¬ng Céng s¶n liªn ®oµn.
-Lsnh tô : ngðêi ®ðîc t«n lµm lˆnh ®¹o mét phong trµo ®Êu tranh, mét chÝnh ®¶ng,
mét nðíc.

C©u hái

1. Héi nghÞ thµnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam diÔn ra ë ®©u ? Do ai chñ tr× ?
2. Em hˆy tr×nh bµy kÕt qu¶ cña héi nghÞ hîp nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n
ViÖt Nam.

B µi 8

X« viÕt nghÖ - tÜnh
§¶ng ta võa ra ®êi ®· l·nh ®¹o mét phong trµo c¸ch m¹ng m¹nh mÏ, næ ra trong

c¶ nðíc, ®ã lµ phong trµo c¸ch m¹ng trong nh÷ng n¨m 1930 - 1931. NghÖ - TÜnh
(NghÖ An vµ Hµ TÜnh) lµ n¬i phong trµo ph¸t triÓn m¹nh nhÊt.

X« viÕt NghÖ - TÜnh

Ngµy 12 - 9 - 1930, hµng v¹n n«ng d©n c¸c huyÖn Hðng Nguyªn, Nam §µn
(NghÖ An) víi cê ®á bóa liÒm dÉn ®Çu kÐo vÒ thÞ xˆ Vinh. §oµn ngðêi ngµy
17

cµng ®«ng thªm, võa ®i võa h« khÈu hiÖu “§¶ ®¶o ®Õ quèc !”, “§¶ ®¶o Nam
triÒu !”, “Nhµ m¸y vÒ tay thî thuyÒn !”, “Ruéng ®Êt vÒ tay d©n cµy !”... Thùc d©n
Ph¸p cho binh lÝnh ®Õn ®µn ¸p nhðng kh«ng ng¨n ®ðîc bðíc tiÕn cña ®oµn
biÓu t×nh. Chóng cho m¸y bay nÐm bom vµo ®oµn ngðêi, lµm h¬n 200 ngðêi
chÕt, hµng tr¨m ngðêi bÞ thð¬ng.

Tøc nðíc vì bê, lµn sãng ®Êu tranh cµng lªn m¹nh. Suèt th¸ng 9 vµ th¸ng
10 - 1930, n«ng d©n tiÕp tôc næi dËy ®¸nh ph¸ c¸c huyÖn lÞ, ®ån ®iÒn, nhµ
ga, c«ng së,... Nh÷ng kÎ ®øng ®Çu chÝnh quyÒn c¸c th«n, xˆ sî hˆi bá trèn
hoÆc ®Çu hµng. Nh©n d©n cö ra ngðêi lˆnh ®¹o. LÇn ®Çu tiªn, nh©n d©n cã
chÝnh quyÒn cña m×nh.
Suèt thêi k× cã chÝnh quyÒn nh©n d©n, ë c¸c th«n x· kh«ng hÒ x¶y ra trém
c¾p. Nh÷ng phong tôc l¹c hËu nhð mª tÝn dÞ ®oan bÞ b·i bá, tÖ cê b¹c,...
còng bÞ ®¶ ph¸. §Æc biÖt lµ chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng ®· tÞch thu ruéng ®Êt
cña ®Þa chñ chia cho n«ng d©n, xo¸ bá c¸c thø thuÕ v« lÝ. Nh©n d©n ë c¸c
th«n, x· vui mõng, phÊn khëi. Nghe tiÕng trèng b¸o tin, bµ con n« nøc ra
®×nh lµng nghe nãi chuyÖn, nghe gi¶i thÝch chÝnh s¸ch hoÆc bµn b¹c c«ng
viÖc chung. Ai còng thÊy m×nh ®ðîc tho¸t khái ¸ch n« lÖ, trë thµnh ngðêi
chñ th«n xãm.

Ngðêi n«ng d©n Hµ TÜnh ®ðîc cµy trªn thöa ruéng
do chÝnh quyÒn X« viÕt chia trong nh÷ng n¨m 1930 - 1931

-H×nh 2 ph¶n ¸nh ®iÒu g× cña phong trµo X« viÕt NghÖ - TÜnh ?

Bän ®Õ quèc, phong kiÕn dïng mäi thñ ®o¹n dˆ man ®Ó ®µn ¸p, ®Õn gi÷a
n¨m 1931, phong trµo bÞ dËp t¾t.
18

Trong nh÷ng n¨m 1930 - 1931, nh©n d©n NghÖ - TÜnh ®r
®Êu tranh quyÕt liÖt, giµnh ®ðîc quyÒn lµm chñ, x©y dùng
cuéc sèng míi v¨n minh, tiÕn bé ë nhiÒu vïng n«ng th«n
réng lín. Ngµy 12 - 9 lµ ngµy kØ niÖm X« viÕt NghÖ - TÜnh.
Chó thÝch

ChÝnh quyÒn X« viÕt : chÝnh quyÒn ®ðîc thµnh lËp trong phong trµo c¸ch m¹ng ë
nðíc Nga håi ®Çu thÕ kØ XX. Trong nh÷ng n¨m 1930 - 1931, phong trµo c¸ch m¹ng
ë NghÖ - TÜnh lÊy tªn nµy ®Æt cho chÝnh quyÒn míi.

C©u hái

1. Em hˆy kÓ l¹i cuéc biÓu t×nh ngµy 12 - 9 - 1930 ë NghÖ An.
2. Trong nh÷ng n¨m 1930 - 1931, ë nhiÒu vïng n«ng th«n NghÖ - TÜnh
diÔn ra ®iÒu g× míi ?

B µi 9

c¸ch m¹ng Mïa Thu
Cuèi n¨m 1940, qu©n NhËt kÐo vµo x©m lðîc nðíc ta, d©n ta chÞu c¶nh

“mét cæ hai trßng”. Th¸ng 3 - 1945, NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p, giµnh quyÒn ®«

hé nðíc ta. Gi÷a th¸ng 8 - 1945, ®ðîc tin NhËt ®Çu hµng ®ång minh, chíp

thêi c¬ ngµn n¨m cã mét, §¶ng vµ B¸c Hå ra lÖnh toµn d©n khëi nghÜa.

Trong sù vïng lªn m·nh liÖt cña c¶ nðíc, C¸ch m¹ng th¸ng T¸m ®· giµnh

®ðîc th¾ng lîi quyÕt ®Þnh víi cuéc khëi nghÜa ë nh÷ng thµnh phè lín : HuÕ,

Sµi Gßn, nhÊt lµ ë Hµ Néi.

Ngµy 18 - 8 - 1945, c¶ Hµ Néi xuÊt hiÖn cê ®á sao vµng, trµn ngËp khÝ thÕ
c¸ch m¹ng.

S¸ng 19 - 8 - 1945, hµng chôc v¹n nh©n d©n néi thµnh, ngo¹i thµnh vµ
c¸c tØnh l©n cËn xuèng ®ðêng biÓu dð¬ng lùc lðîng. Hä mang trong tay
nh÷ng vò khÝ th« s¬ nhð gi¸o, m¸c, mˆ tÊu,... tiÕn vÒ qu¶ng trðêng
19

Nhµ h¸t lín thµnh phè. §Õn trða, ®¹i diÖn Uû ban khëi nghÜa ®äc lêi
kªu gäi khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn. Ngay sau ®ã, cuéc mÝt tinh ®ˆ
biÕn thµnh cuéc biÓu t×nh vò trang cðíp chÝnh quyÒn. QuÇn chóng c¸ch
m¹ng, cã sù hç trî cña c¸c ®éi tù vÖ chiÕn ®Êu, x«ng vµo chiÕm c¸c c¬
quan ®Çu nˆo cña kÎ thï nhð : Phñ Kh©m sai, Së MËt th¸m, Së C¶nh s¸t,
Tr¹i B¶o an binh,…

BiÓu t×nh chiÕm Phñ Kh©m sai

Khi ®oµn biÓu t×nh kÐo ®Õn Phñ Kh©m sai, lÝnh B¶o an ë ®©y ®ˆ ®ðîc lÖnh
s½n sµng næ sóng. QuÇn chóng nhÊt tÒ h« vang khÈu hiÖu, ®Ëp cöa, ®ång thêi
thuyÕt phôc lÝnh B¶o an ®õng b¾n, nhiÒu ngðêi vðît hµng rµo s¾t nh¶y vµo Phñ.
Trðíc søc m¹nh cña ®«ng ®¶o quÇn chóng, lÝnh B¶o an ®ˆ ph¶i h¹ vò khÝ
®Çu hµng c¸ch m¹ng. Cê ®á sao vµng phÊp phíi bay trªn nãc Phñ Kh©m sai.
ChiÒu 19 - 8 - 1945, cuéc khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn ë Hµ Néi toµn th¾ng.

TiÕp sau Hµ Néi, ®Õn lðît HuÕ (23 - 8), råi Sµi Gßn (25 - 8) vµ ®Õn ngµy
28 - 8 - 1945, cuéc Tæng khëi nghÜa ®ˆ thµnh c«ng trong c¶ nðíc.
Mïa thu n¨m 1945, nh©n d©n c¶ nðíc vïng lªn ph¸ tan
xiÒng xÝch n« lÖ. Ngµy 19 - 8 lµ ngµy kØ niÖm C¸ch m¹ng
th¸ng T¸m cña nðíc ta.

20

Chó thÝch

-Phñ Kh©m sai : trô së chÝnh quyÒn tay sai cña NhËt ë B¾c K×, nay lµ Nhµ
kh¸ch ChÝnh phñ ë phè Ng« QuyÒn, Hµ Néi.
-LÝnh B¶o an : lÝnh ngðêi ViÖt, phôc vô cho chÝnh phñ th©n NhËt.

C©u hái

1. T¹i sao ngµy 19 - 8 ®ðîc chän lµm ngµy kØ niÖm C¸ch m¹ng th¸ng T¸m
n¨m 1945 ë nðíc ta ?
2. Hˆy sðu tÇm vµ kÓ l¹i sù kiÖn ®¸ng nhí vÒ C¸ch m¹ng th¸ng T¸m ë
®Þa phð¬ng em.

Bµi 10

B¸c Hå ®äc Tuyªn ng«n ®éc lËp

Ngµy 2 - 9 - 1945, Hµ Néi tðng bõng trong mµu ®á - mét vïng trêi b¸t
ng¸t cê, hoa. §ång bµo Hµ Néi, giµ trÎ, trai g¸i ®Òu xuèng ®ðêng. Nh÷ng
dßng ngðêi tõ kh¾p c¸c ng¶ tËp trung vÒ Qu¶ng trðêng Ba §×nh.

N¾ng mïa thu lµm ®Ñp thªm qu¶ng trðêng lÞch sö. §éi danh dù ®øng
nghiªm trang xung quanh lÔ ®µi míi dùng.

Qu¶ng trðêng Ba §×nh, Hµ Néi (ngµy 2 - 9 - 1945)

21

- Em cã nhËn xÐt g× vÒ quang
c¶nh ngµy 2 - 9 - 1945 ë Hµ Néi ?

§óng 14 giê, buæi lÔ b¾t
®Çu. B¸c Hå cïng c¸c vÞ trong
ChÝnh phñ l©m thêi bðíc lªn
lÔ ®µi. B¸c gi¬ tay vÉy chµo
®ång bµo. Nh©n d©n vç tay
hoan h« nhð sÊm dËy. Víi
d¸ng ®iÖu khoan thai, B¸c ra
hiÖu im lÆng vµ b¾t ®Çu ®äc
b¶n Tuyªn ng«n §éc lËp :
“Hìi ®ång bµo c¶ nðíc,

TÊt c¶ mäi ngðêi ®Òu sinh ra
cã quyÒn b×nh ®¼ng. T¹o ho¸
cho hä nh÷ng quyÒn kh«ng ai
B¸c Hå ®äc Tuyªn ng«n §éc lËp
(2 - 9 - 1945)
cã thÓ x©m ph¹m ®ðîc ; trong
nh÷ng quyÒn Êy, cã quyÒn ®ðîc sèng, quyÒn tù do vµ quyÒn mðu cÇu
h¹nh phóc...”
Giäng cña B¸c trÇm Êm, râ rµng. C¶ biÓn ngðêi nÝn thë l¾ng nghe. §äc
®ðîc nöa chõng, B¸c dõng l¹i vµ hái : “T«i nãi, ®ång bµo nghe râ kh«ng ?”
H¬n nöa triÖu ngðêi cïng ®¸p, tiÕng vang nhð sÊm : “Cã !”.

Cuèi b¶n Tuyªn ng«n §éc lËp, B¸c kh¼ng ®Þnh : “Nðíc ViÖt Nam cã
quyÒn hðëng tù do vµ ®éc lËp, vµ sù thËt ®ˆ thµnh mét nðíc tù do ®éc lËp.
Toµn thÓ d©n téc ViÖt Nam quyÕt ®em tÊt c¶ tinh thÇn vµ lùc lðîng, tÝnh
m¹ng vµ cña c¶i ®Ó gi÷ v÷ng quyÒn tù do, ®éc lËp Êy”.

-Lêi kh¼ng ®Þnh trªn ®©y thÓ hiÖn ®iÒu g× ?

B¸c Hå ®äc xong, c¶ biÓn ngðêi hoan h« vang dËy, c¶ rõng cê vÉy lªn
kh«ng ngít. TiÕp ®ã lµ lÔ ra m¾t vµ tuyªn thÖ cña c¸c thµnh viªn ChÝnh phñ
l©m thêi trðíc quèc d©n ®ång bµo...

§Õn chiÒu, buæi lÔ kÕt thóc. Giäng nãi B¸c Hå vµ nh÷ng lêi kh¼ng ®Þnh
trong b¶n Tuyªn ng«n §éc lËp cßn väng mˆi trong lßng mçi ngðêi d©n
ViÖt Nam.
22

Ngµy 2 - 9 - 1945, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®äc b¶n Tuyªn ng«n
§éc lËp, khai sinh nðíc ViÖt Nam D©n chñ Céng hoµ.
Chó thÝch
-Tuyªn ng«n §éc lËp : v¨n b¶n tuyªn bè cho c¶ nðíc vµ thÕ giíi biÕt vÒ quyÒn ®éc
lËp, tù do cña nðíc ta.
- ChÝnh phñ l©m thêi : c¬ quan ®¹i diÖn cao nhÊt cho chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng, do Chñ tÞch
Hå ChÝ Minh ®øng ®Çu, cã träng tr¸ch ®iÒu hµnh ®Êt nðíc sau th¾ng lîi cña
C¸ch m¹ng th¸ng T¸m 1945, chê tæng tuyÓn cö ®Ó bÇu ra Quèc héi vµ ChÝnh phñ
chÝnh thøc.

C©u hái

1. Em hˆy t¶ l¹i kh«ng khÝ tðng bõng cña buæi lÔ tuyªn bè ®éc lËp.
2. Cuèi b¶n Tuyªn ng«n §éc lËp, B¸c Hå thay mÆt nh©n d©n ViÖt Nam
kh¼ng ®Þnh ®iÒu g× ?

Bµi 11

¤n tËp : h¬n t¸m mð¬i n¨m
chèng thùc d©n Ph¸p x©m lðîc
vµ ®« hé (1858 - 1945)

1. Tõ khi thùc d©n Ph¸p x©m lðîc nðíc ta, nh©n d©n ta ®ˆ kh«ng ngõng
®Êu tranh nh»m môc ®Ých g× ?
2. Hˆy nªu mét sè nh©n vËt, sù kiÖn lÞch sö tiªu biÓu trong giai ®o¹n
1858 - 1945.
3. Hˆy kÓ l¹i mét sù kiÖn hoÆc mét nh©n vËt lÞch sö trong giai ®o¹n nµy
mµ em nhí nhÊt.
4. Nªu tªn sù kiÖn lÞch sö tð¬ng øng víi c¸c n¨m trªn trôc thêi gian.

1858

1930

1945

23

B¶o vÖ chÝnh quyÒn non trÎ,
trðêng k× kh¸ng chiÕn
CHèNG THùC D¢N PH¸P

(1945 - 1954)

C¸ch m¹ng th¸ng T¸m (1945) thµnh c«ng, nðíc ta trë thµnh mét nðíc

®éc lËp, song thùc d©n Ph¸p ©m mðu x©m lðîc ®Êt nðíc ta mét lÇn n÷a.
D©n téc ViÖt Nam dðíi sù l·nh ®¹o cña §¶ng vµ ChÝnh phñ, quyÕt t©m

®øng lªn tiÕn hµnh cuéc kh¸ng chiÕn b¶o vÖ ®éc lËp vµ chñ quyÒn cña
®Êt nðíc.

Bµi 12

Vðît qua T×nh thÕ hiÓm nghÌo
Tõ cuèi n¨m 1945 ®Õn n¨m 1946, nh©n d©n ta ®· ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ vµ

x©y dùng chÕ ®é míi trong t×nh thÕ v« cïng hiÓm nghÌo. ChÝnh quyÒn non

trÎ võa ph¶i kh¾c phôc hËu qu¶ cña chÕ ®é cò, bðíc ®Çu x©y dùng ®Êt

nðíc, võa tæ chøc kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p x©m lðîc ë Nam Bé

vµ Nam Trung Bé.

C¸ch m¹ng thµnh c«ng nhðng nðíc ta ®øng trðíc nh÷ng khã kh¨n tðëng

nhð kh«ng vðît qua næi.
24

Nh©n d©n Nam Bé trong nh÷ng ngµy ®Çu
kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p (9 - 1945)

C¸c nðíc ®Õ quèc vµ c¸c thÕ lùc ph¶n ®éng c©u kÕt víi nhau bao v©y vµ
chèng ph¸ c¸ch m¹ng. Lò lôt vµ h¹n h¸n lµm cho n«ng nghiÖp ®×nh ®èn,
mét nöa sè ruéng kh«ng thÓ cµy cÊy ®ðîc. N¹n ®ãi cuèi n¨m 1944 - ®Çu
n¨m 1945 ®ˆ cðíp ®i sinh m¹ng cña h¬n hai triÖu ngðêi. H¬n 90% ®ång bµo
ta kh«ng biÕt ch÷. Nðíc ta ë trong t×nh thÕ “ngh×n c©n treo sîi tãc”.

- V× sao nãi : ngay sau C¸ch m¹ng th¸ng T¸m, nðíc ta ë trong t×nh thÕ
“ngh×n c©n treo sîi tãc” ?

§Ó cøu ®ãi, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh kªu gäi c¶ nðíc lËp “hò g¹o cøu ®ãi”,
“ngµy ®ång t©m”,... dµnh g¹o cho d©n nghÌo.
B¸c Hoµng V¨n TÝ, ngðêi gióp viÖc B¸c Hå trong thêi gian nµy kÓ l¹i :

Hðëng øng viÖc lËp “hò g¹o cøu ®ãi”, B¸c Hå gð¬ng mÉu thùc hiÖn 10 ngµy
nhÞn ¨n mét b÷a, dµnh g¹o gióp ngðêi nghÌo. Nh×n B¸c gÇy réc, ¨n uèng

kh«ng ®Òu ®Æn, c¸c ®ång chÝ gióp viÖc rÊt lo cho søc khoÎ cña B¸c nªn ®Ò

nghÞ B¸c kh«ng nªn nhÞn ¨n. B¸c b¶o : “B¸c kªu gäi ®ång bµo 10 ngµy nhÞn
¨n mét b÷a th× B¸c còng ph¶i gð¬ng mÉu chø, c¸c chó nãi B¸c cø ¨n th×
lµm gð¬ng cho ai ®ðîc”.

-Em cã c¶m nghÜ g× vÒ viÖc lµm cña B¸c Hå qua c©u chuyÖn trªn ?

Nh©n d©n gãp g¹o chèng “giÆc ®ãi” (10 - 1945)

KhÈu hiÖu “Kh«ng mét tÊc ®Êt bá hoang !”, “TÊc ®Êt, tÊc vµng !” ®ðîc treo
ë kh¾p n¬i. Nh÷ng ®o¹n ®ª bÞ vì ®ðîc ®¾p l¹i. D©n nghÌo ®ðîc chia ruéng,
25

phÊn khëi, h¨ng h¸i tham gia s¶n xuÊt. N¹n ®ãi tõng bðíc ®ðîc ®Èy lïi.
§ång bµo c¶ nðíc ®ˆ gãp ®ðîc 60 triÖu ®ång cho “Quü ®éc lËp” vµ “Quü
®¶m phô quèc phßng” ; “TuÇn lÔ vµng” ®ˆ thu ®ðîc gÇn 4 t¹ vµng.
- Theo em, nh÷ng sù viÖc trªn nãi lªn truyÒn thèng g× cña nh©n d©n ta ?
Phong trµo xo¸ n¹n mï ch÷ ®ðîc ph¸t ®éng kh¾p n¬i. Trðêng häc ®ðîc
më thªm, trÎ em nghÌo ®ðîc c¾p s¸ch tíi líp.

Líp B×nh d©n häc vô

B»ng c¸c biÖn ph¸p ngo¹i giao kh«n khÐo, ta ®ˆ ®Èy ®ðîc qu©n Tðëng vÒ
nðíc, nh©n nhðîng víi qu©n Ph¸p, tranh thñ thêi gian hoµ hoˆn, t¨ng cðêng
lùc lðîng chuÈn bÞ kh¸ng chiÕn l©u dµi.
Trong t×nh thÕ “ngh×n c©n treo sîi tãc”, chÝnh quyÒn
c¸ch m¹ng non trÎ ®r vðît qua hiÓm nghÌo, tõng bðíc ®Èy
lïi “giÆc ®ãi, giÆc dèt, giÆc ngo¹i x©m”.

Chó thÝch

-Quü ®éc lËp : quü tiÕp nhËn sù ®ãng gãp tù nguyÖn cña nh©n d©n ®Ó x©y dùng nÒn
®éc lËp võa míi giµnh ®ðîc.
-Quü ®¶m phô quèc phßng : quü ®ãng gãp cho sù nghiÖp b¶o vÖ ®Êt nðíc.
-TuÇn lÔ vµng : tuÇn lÔ ®ðîc tæ chøc ®Ó nh©n d©n tù nguyÖn ®ãng gãp vµng, b¹c x©y
dùng ®Êt nðíc.

26

-Líp B×nh d©n häc vô : líp häc dµnh cho nh÷ng ngðêi lín tuæi ngoµi giê lao ®éng.
-Qu©n Tðëng : qu©n cña Tðëng Giíi Th¹ch (Trung Quèc). Sau C¸ch m¹ng th¸ng
T¸m, theo quy ®Þnh quèc tÕ, kho¶ng 20 v¹n qu©n Tðëng tiÕn vµo nðíc ta tõ vÜ tuyÕn
16 trë ra B¾c ®Ó tiÕp nhËn sù ®Çu hµng cña qu©n NhËt.

C©u hái

1. Em hˆy nªu nh÷ng khã kh¨n cña nðíc ta sau C¸ch m¹ng th¸ng T¸m.
2. Nh©n d©n ta ®ˆ lµm g× ®Ó chèng l¹i “giÆc ®ãi” vµ “giÆc dèt” ?

Bµi 13

“thµ hi sinh tÊt c¶, chø nhÊt ®Þnh
kh«ng chÞu mÊt nðíc”
Võa giµnh ®ðîc ®éc lËp, ViÖt Nam muèn cã hoµ b×nh ®Ó x©y dùng ®Êt nðíc.
ChÝnh phñ ta, ®øng ®Çu lµ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, ®· nhiÒu lÇn nh©n nhðîng víi

Ph¸p. Tuy nhiªn ®iÒu ®ã còng kh«ng ng¨n ®ðîc ©m mðu x©m lðîc cña chóng.

Sau khi ®¸nh chiÕm Sµi Gßn, thùc d©n Ph¸p më réng x©m lðîc Nam Bé,
®¸nh chiÕm H¶i Phßng, Hµ Néi.

Ngµy 18 - 12 - 1946, Ph¸p göi tèi hËu thð ®e do¹, ®ßi ChÝnh phñ ta gi¶i t¸n

lùc lðîng tù vÖ, giao quyÒn kiÓm so¸t Hµ Néi cho chóng. NÕu...