Mục Lục
THÔNG TIN EBOOK
LỜI DẪN
PHẦN THỨ NHẤT
1. CÁI VỘI CỦA NGƯỜI MÌNH
2. DỤC VỌNG VÀ TAI NẠN
3. SỐNG TRÊN ĐƯỜNG
4. HỖN LOẠN TRONG GIAO THÔNG. HỖN LOẠN TRONG TÂM LÝ
5. HÀNG GIẢ VẪN ĐANG ĐƯỢC ƯA THÍCH
6. TỪ THAM LAM, NÔNG NỔI, ĐẾN CÀN RỠ BẤT LƯƠNG
7. TIẾNG ỒN ĐÁNG SỢ
8. THÔ BẠO NƠI NƠI
9. MỆT MỎI, BỪA BÃI, BUÔNG THẢ
10. NGÀY MỘT HUNG HÃN
11. NHẠT HỘI BỞI CHƯNG HỘI NHẠT
12. BẾ TẮC NÊN SINH CỜ BẠC
13. NỐI LỄ HỘI VÀO TRỤY LẠC
14. TÌNH TRẠNG MẤT THIÊNG
15. CHƯA CHẮC ĐÃ LÀ NIỀM TIN THỰC SỰ!
16. NHÂN DANH HIẾU THẢO LÀM VIỆC DÃ MAN
17. TẤT CẢ CÓ THỂ LÀM KHÁC!
18. TÚI NY-LÔNG & MỘT TƯ DUY HIỆN ĐẠI
19. NĂNG LỰC TỰ KIỀM CHẾ
20. THÍCH ỨNG ĐỂ TỒN TẠI
21. CON NGƯỜI SUY THOÁI?
22. VÔ CẢM & BẤT LỰC
23. CHỐNG THAM NHŨNG KIỂU CHÍ PHÈO

24. NHỮNG BAO KHOAI TÂY LỦNG CỦNG
25. XIN NHỚ NHẮC NHAU MỖI KHI BÀN CHUYỆN HỘI NHẬP!
26. QUA TIẾP XÚC VỚI NGƯỜI MÀ HIỂU THÊM MÌNH
27. HỘI NHẬP GIỮA ĐỜI THƯỜNG
28. NGÀY MỖI PHỤ THUỘC?
29. RÁC NGOẠI
30. CÁI VẠ CHẾT LÒNG HAY LÀ NHỮNG CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ HIỆN
ĐẠI
PHẦN THỨ HAI
1. NHỮNG DƯ ÂM CỦA THỜI XA VẮNG
2. TỪ ĐÔI DÉP ĐẾN CHIẾC MŨ BẢO HIỂM
3. CÁI NGHÈO DAI DẲNG
4. BỮA ĂN NGOÀI CHỢ
5. HIỆN ĐẠI ĐẤY MÀ CỔ LỖ ĐẤY
6. DÂN NHẬP CƯ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ BÁO CHÍ
7. HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
8. ẢO TƯỞNG, ĐÂU DỄ TỪ BỎ
9. TẤT CẢ ĐÃ CÓ TRONG LỊCH SỬ
10. MỘT LẦN LỖ TẤN NỔI CÁU
11 . ĐỘC ĐÁO VỚI BẤT CỨ GIÁ NÀO!
12. MỘT NGÀN LÝ DO ĐỂ… MÃI MÃI LÃNG PHÍ
13. ẨN KÍN MỘT TRIẾT LÝ CHUNG
14. NGHĨ MÌNH CÔNG ÍT TỘI NHIỀU
15. CẦN NHỮNG KHÁNG SINH CHO NHỮNG CĂN BỆNH TÂM LÝ
16. TỘI LÀM HƯ DÂN
17. TÂM LÝ Ô-SIN
18. KHỔ VÌ LẮM TIỀN
19. THÔNG TIN TRONG MỘT XÃ HỘI TIỂU NÔNG
20. TÔI NGHIỆP DƯ, ANH NGHIỆP DƯ, NÓ CŨNG NGHIỆP DƯ

21. SỰ THA HÓA CỦA NGÔN TỪ
22. THÁI ĐỘ TRƠ TRÁO, LỜI LẼ RÁO HOẢNH
23. NHỮNG LỐI ĐOẠN TRƯỜNG
24. LẤY TƯƠNG LAI LÀM TIÊU CHUẨN
25. ĂN LẬN VÀO TƯƠNG LAI CỦA CON CHÁU!
26. SỰ CỐ TRƯỜNG DIỄN
27. TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG NÔNG DÂN SAO ĐÂY?
28. ĐỌC LẠI KHỔNG TỬ ĐỂ HIỂU CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI
29. SỰ ĐỎNG ĐẢNH CỦA MÙA XUÂN
30. TA CHỊU TRÁCH NHIỆM VỀ BẢN THÂN TA

THÔNG TIN EBOOK
Tên sách: Những Chấn Thương Tâm Lý Hiện Đại
Tác giả: Vương Trí Nhàn
Nhà xuất bản Trẻ - 2009
Thể loại: Culture
Tạo ebook: Hanhdb
Diễn đàn TVE4U- Read Freely, Think Freedom
Dự án ebook định dạng Epub chuẩn cho mọi thiết bị di động
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

LỜI DẪN
Chúng ta đang sống như thế nào? Tại sao lại có cái tình trạng nhân thế như chúng ta đang
thấy? Ta đã hiện hành ra sao trong sự vận động của thời gian? Điều gì có thể thay đổi và điều gì
sự phải chấp nhận mãi?
Có lẽ không riêng tôi mà nhiều bạn đọc cũng đang đối diện với những câu hỏi loại đó.
Để tìm cho mình câu trả lời, mươi năm gần đây tôi đã hướng ngòi bút của mình vào thể phiếm
luận. Sở dĩ tôi chọn thể tài này vì ở đó tôi cảm thấy viết cho mình mà cũng như là đang được đối
thoại với bạn đọc.
Cả quan sát thể nghiệm lẫn những kiến thức sách vở mà tôi đọc được trong vai trò một người
chuyên viết phê bình văn học đã được huy động. Những trang sách của Nguyễn Công Hoan,
Thạch Lam, Nam Cao, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và có những
F.Dostoievsh, A.Tchekhov, Lỗ Tấn... mà tôi đã tiếp xúc suốt thời trai trẻ thường xuyên trở về có
mặt trong các câu chuyện.
Khi cảm thấy có một mối liên hệ rõ rệt giữa ngày hôm nay với những thời gian đi qua, cũng là
lúc người ta có thể sáng rõ hơn trong việc nhìn nhận chung quanh, có thể hiểu và đỡ bất ngờ hơn
trước những diễn biến của đời sống trước mắt.
Những con người khác nhau trong tôi vừa nghĩ vừa bàn với nhau, tranh cãi với nhau. Và tôi
ghi nó ra đây vì tôi biết rằng đó là cách tốt nhất để mời những bạn khác cùng nghĩ tiếp.
Phần lớn các bài phiếm luận tôi viết từ 2004 về trước đã được in ra trong cuốn sách Nhân nào
quả ấy (NXB Hội nhà văn, 2004 & NXB Phụ Nữ, 2006)
Tập Những chấn thương tâm lý hiện đại này chủ yếu gồm các bài từ 2005 tới nay.
Khi được đưa vào sách, các bài vốn đã in lẻ trên các tờ báo như Nông thôn ngày nay, Người
đại biểu nhân dân, Tuổi trẻ, Thời báo kinh tế Sài Gòn... chỉ sửa chữa chút ít để tránh những sự
lặp lại không cần thiết. Trong một số trường hợp tên bài đã được thay đổi. Tôi cũng đã cố gắng
tìm cách sắp xếp để các bài nối tiếp nhau trong một mạch chung tạm coi là liên tục.
Khi mở đầu tập Nhân nào quả ấy, tôi đã có lời thưa với bạn đọc thân mến, “nếu bạn đã có lần
cầm tới cuốn sách thì xin bớt chút thời giờ đọc tới trang cuối và hiểu cho cả những điều người
viết chưa kịp trình bày trên mặt giấy”.
Lần này tôi cũng muốn lặp lại lời đề nghị như thế.

PHẦN THỨ NHẤT
1. CÁI VỘI CỦA NGƯỜI MÌNH
Năm 1982, Larry Dossey, một bác sĩ người Mỹ đã đặt ra thuật ngữ “căn bệnh thời gian” để
mô tả một tín điều đang ám ảnh nhiều người. Những người này thường tự nhủ: “Thời gian đang
trôi đi, không còn đủ thời gian, và bạn phải nhanh hơn, nhanh hơn nữa mới bắt kịp nó”.
Sau khi dẫn lại một nhận xét tổng quát như thế, Carl Honoré (tác giả cuốn Ngợi ca sống chậm
- bản dịch của Nhà xuất bản Phụ nữ) tự đặt cho mình một loạt câu hỏi: vì sao chúng ta luôn vội
vã như vậy? Đâu là nguyên nhân tâm lý? Liệu có thể - và có nên ao ước - sống chậm lại?
Những căn bệnh được tác giả miêu tả đủ loại, ăn nhanh, đi vội, sống gấp, làm việc đến kiệt
sức, hưởng thụ ngoài sức tưởng tượng. Bởi ở mọi nơi mọi chỗ, chúng ta khao khát tốc độ, nên đã
tự làm hỏng cuộc đời đi, ông bảo vậy “Thời đại của sự rồ dại” - tinh thần của khái quát đó trở đi
trở lại nhiều lần trong tác phẩm. Từ đó, ông giới thiệu một giải pháp ngược lại, đã tự phát hình
thành trong thực tế và ngày càng được tin theo, đó là sẵn sàng sống chậm, cốt tìm tới sự hài hòa.
Những biện pháp nêu ra, như bớt thời giờ xem ti vi, để thêm thời gian đọc sách và làm vườn
hoặc đan lát... chỉ là gợi ý. Trước tiên người ta phải nhận thức được rằng cố sao cho nhanh
thường đồng nghĩa với vội vàng, hời hợt nôn nóng, đặt số lượng lên trên chất lượng. Đó là thứ tư
duy đã lỗi thời. Còn chậm nghĩa là thư thái cẩn trọng, suy nghĩ thấu đáo. Nhanh và chậm chỉ là
tương đối. Cái chính là mỗi người tìm cho mình một nhịp sống hợp lý.
Từ chuyện bên Tây quay về Việt Nam, thấy chúng ta cũng đang bị cái vội cuốn đi thật. Một
nhịp sống gấp gáp lôi cuốn. Gấp gáp đến liều lĩnh. Và vội vàng đến bất cẩn. Đường sá quay
cuồng. Công việc cứ rối tung cả lên mà vẫn chẳng việc gì ra việc gì.
Một người bạn tôi mới đây dẫn ra nhận xét của một người dân Singapore có dịp sống ở vài
thành phố lớn của ta:
- Người Việt các anh đã mất hết tính kiên nhẫn rồi hay sao? Nên biết là ngay ở Singapore,
việc chờ taxi mất nửa tiếng với chúng tôi cũng là chuyện thường.
Vấn đề bây giờ chỉ còn là giải thích vì sao chúng ta lại sống vội như vậy và xem xem có phải
là cái vội bộc lộ một cái gì to lớn hơn, cần phải gạt bỏ.
Tôi sống trong nghề viết văn viết báo liên tục đã bốn chục năm nay và có dịp chứng kiến hai
giai đoạn nghề nghiệp. Từ 1986 trở về trước, ở Hà Nội báo lom đom dăm bảy tờ, sinh viết xong
không chắc đã có giấy để in. Thế là không ai bảo ai, viết cái gì cũng đận đà chậm chạp, không
thiếu nhà thơ để cả tuần tính một hai chữ trong thơ. Còn nay thì làm ăn như ăn cướp, vừa nghĩ ra
cái đầu đề đã ngồi ngay vào bàn, bản thảo chưa hoàn thành (nói như ngày xưa chữ chưa ráo mực)
đã giục nhà xuất bản xin phép cho in. Lúc đầu tưởng phải viết cho nhanh mới giải phóng hết
được sức sáng tạo. Sau nhìn lại cái đống viết ra hổ lốn hỗn tạp - bằng chứng là bạn đọc ngày
càng xa lánh - mới hiểu rằng mình đã rơi vào vòng tay của sự làm liều làm ẩu lúc nào không biết.
Chậm mới hợp với trình độ của mình. Nhanh là ảo tượng giả tạo, bỏ mồi bắt bóng.
Khốn khổ, có riêng nghề của bọn tôi đâu, nghề nào bây giờ chẳng vậy!
Xưa nay dân ta ít ai để ý tới chuyện cười cợt của người mình. Tới những thập niên đầu thế kỷ
hai mươi, Nguyễn Văn Vĩnh mới đọc ra trong đó cả một triết lý sống. Trong bài Gì cũng cười,
viết trên Đông Dương tạp chí, nhà văn này giả định “Trong cái cười của ta nhiều khi có cái vô
tình độc ác, có cách láo xược khinh người; có câu chửi người ta; có nghĩa yên trí không phải
nghe hết lời người ta mà đã gièm trước ý tưởng người ta, không phải nhìn kỹ việc người ta làm

mà đã chê sẵn công cuộc người ta.”
Học theo Nguyễn Văn Vĩnh, tôi cũng muốn nói rằng trong sự nóng vội người đời bây giờ có
cái hạn hẹp trong tầm nghĩ, chỉ thấy đời sống trước mắt mà không thấy đời sống thâm nghiêm
lâu dài, có cái tự ti, biết rằng mình đã quá lạc hậu với thế giới nên phải lo truy đuổi trong tuyệt
vọng; có cái hỗn loạn trong cảm giác về giá trị, từ đó tạo nên ám ảnh lấy thịt đè người, chỉ có
nhanh mới hốt được của thiên hạ.
Với một số người, về vội vàng mà họ biểu hiện như vậy là cả một lời tố cáo. Rằng đời sống
tinh thần họ tầm thường. Rằng họ không biết mình là ai trong thế giới này. Thậm thí ở một số
trường hợp vội vàng đồng nghĩa với gian manh, cố tình tạo ra tình trạng hỗn loạn để đẩy đi thứ
hàng kém cỏi mình làm, cái cuộc sống vớ vẩn mình muốn áp đặt cho kẻ khác. Vội trong trường
hợp này là để lấp đi cái trống rỗng, mà cũng là cái bế tắc của tình thế.
Hồi còn thời bao cấp, tôi thường hình dung cái vội của dân mình như người có cái xe đạp đã
tàng đã cũ, cứ phải rướn cổ cò mà đạp trên con đường quê gồ ghề. Còn ngày nay thường đến với
tôi là hình ảnh những người xe máy rồ ga còi bóp inh ỏi đưa xe lên cả vỉa hè, nhưng chẳng để
làm gì ngoài việc lăn từ đám tắc đường này sang đám tắc đường khác. Mà cả thành phố thì trì trệ
ì ạch, dấu hiệu còn lại của thời buổi kinh tế thị trường chỉ là một sự nhốn nháo.

2. DỤC VỌNG VÀ TAI NẠN
Sau vụ đổ tàu E1 ở Trị Thiên Huế đầu năm 2005, tôi đọc được một bài viết khá hay trên
VietNamNet. Sau khi nói rằng thắp ít nén nhang cho người bị nạn, tác giả bảo muốn dành một
nén cho con đường sắt cổ lỗ cũ kỹ. Đó là những con đường được làm thuở dân ta mới có hai
mươi triệu. Ngày nay, nó chẳng khác gì những đôi chân suy dinh dưỡng buộc phải cõng trên
mình bao nhiêu dục vọng ghê gớm của thời kinh tế thị trường. Tai nạn trước sau sẽ tới trên
những con đường như vậy.
Mẩu chuyện này trở lại với đầu óc tôi khi đón nhận những tin tai nạn giao thông đang xảy ra
với mật độ ngày một cao. Nhớ nhất là cái lần trong một tuần hai nhà khoa học một của Mỹ, và
một của Việt Nam bị tai nạn. Một con số trên báo cho thấy hàng ngày cả nước trung bình có
khoảng 40 ca tử vong, con số thuộc loại nghiêm trọng nhất thế giới.
Có hai lý do khiến cho tai nạn vô phương cứu chữa, một có liên quan tới phương tiện và một
nữa liên quan tới tâm lý con người.
Sự lạc hậu của đường sá phương tiện bao gồm cả số lượng lẫn chất lượng. Ngay ở các thành
phố lớn, đường sá không phát triển kịp theo dân số. Mà toàn đường làm từ lâu cày đi xới lại
nhiều lần, đắp điếm tùy tiện, như ở Hà Nội, nhìn kỳ thật chẳng khác là bao so với cái thời cả
nước mới có vài cái Pobeda, Moskovits tòng tọc, còn cả thành phố đi xe đạp.
Hàng ngày phải theo đê lên cầu Chương Dương đi làm, tôi rất sợ mấy quãng rẽ, quãng nào
đường cũng mấp ma mấp mô; muốn tránh những chỗ mấp mô lượn sóng ổ gà ổ voi đó, người ta
dễ làm phiền người khác và cũng gây ra tai vạ cho chính mình.
Phương tiện đã vậy, luật pháp lại đơn giản không theo kịp sự phát triển của thực tế. Các loại
xe lẫn lộn trên một làn đường. Và sự thực thi luật pháp thì không nghiêm, phóng nhanh vượt ẩu
không ai không sẵn sàng, cái lối vừa ngồi trên xe vừa gọi điện thoại di động đã có lệnh cấm, mà
ngày một phát triển.
Đã hình thành cả một kiểu tâm lý người Việt trong giao thông mà chừng nào còn chưa nhận
thức được chúng ta không có cách gì vượt lên trên nó để có được một cuộc sống an toàn trên
đường.
Khi được hỏi rằng tại sao đến Việt Nam, một người nước ngoài bảo đến để tìm lại những cái

mà trên thế giới nay không đâu còn. Trong số những cái mà trên thế giới không đâu còn này, có
cả cái cấu trúc tâm lý, mà tâm lý giao thông là một khía cạnh.
Ngồi lên xe - nói theo chữ nghĩa là tham gia giao thông - nhiều người chỉ biết có mình. Ra
đường là tranh giành không gian sống của người khác. Chen chúc luồn lách. Mắm môi mắm lợi
mà phóng. Lao về phía trước bằng tất cả sức lực sẵn có.
Thứ tâm lý cổ lỗ chỉ thấy ở con người tham gia những guồng máy giao thông đơn giản ấy, đến
nay vẫn ngự trị.
Nhớ lại văn học tiền chiến, tôi thường ngạc nhiên trước sự bình thản trong nếp sống của con
người ngày xưa. Đọc Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam, thấy cuộc sống sao mà
nề nếp, đúng giờ đó thì có việc đó, mọi người yên tâm chấp nhận cái sự an bài như một định
mệnh.
Còn ngày nay nhìn qua trên đường, nét mặt người nào cũng bừng bừng dục vọng. Thèm
thuồng mong mỏi nhiều quá. Nói như các cụ ngày xưa: Chí lớn hơn người. Từng người là thế mà
cả xã hội cũng thế.
Trở lại chuyện tàu đổ năm trước. Sau những căm giận đối với hành vi cho tàu chạy quá tốc độ
quy định đã có người tỏ ý thông cảm. Nên nhớ là với những người lái có chuyện phấn đấu để rút
giờ chạy tàu xuống thấp hơn. Đường xấu; người đi đường cứ lao vào đường sắt như thiêu thân;
các ga điều hành kém gây mất thời gian chờ đợi; trong khi đó thì cả xã hội đòi hỏi giảm giờ chạy
tàu và cơ quan chỉ thưởng cho những con tàu về kịp thời gian mới được rút ngắn.
Đây chỉ là một ví dụ về cái sự vênh giữa một bên là khả năng non yếu, với một bên là mong
mỏi quá cao (dù là chính đáng, song vẫn là quá cao) của con người thời nay. Nó đang gây tai nạn
trên nhiều lĩnh vực khác, thứ đâu có riêng trong giao thông.

3. SỐNG TRÊN ĐƯỜNG
Mỗi buổi sáng thức dậy nỗi lo đầu tiên của nhiều người dân thành phố hiện thời là lo con
đường từ nhà đến nơi làm việc liệu có ách tắc gì không. Thuở mọi người còn nghèo, người ta chỉ
đạp xe đi làm và mọi vui buồn lúc ấy dồn cả vào chiếc xe đạp cà khổ. Nay số người có xe máy
ngày mỗi đông, mà lạy giời, xe cũng ít hỏng, tưởng đã đỡ lo. Thì lại nảy sinh cái khổ về đường
sá? Đường xấu đường tốt đường bụi đường sạch, đường còn nguyên lành và đường bị đào xới,
cái đó cũng phải tính toán một phần, nhưng con người nơi đây gian khổ đã quen, thế nào rồi
cũng chịu được. Nhưng từ lúc nào không biết, tự nhiên đường trở nên quá đông đúc, và sự ùn tắc
trở nên thường xuyên, cái ấy mới rầy rà. Ùn tắc nghĩa là gì? Là xe máy mà tốc độ chỉ bằng xe
đạp, hoặc đi bộ. Là mất thì giờ chờ đợi. Là đến sở muộn. Là lỗi hẹn. Là hỏng việc... Nhưng ở đây
tôi muốn nói thêm một khía cạnh tâm lý: Trong việc đi lại hiện thời, con người như bị kéo sống
gần nhau hơn. Bao nhiêu cái xấu vốn có được bày ra và buộc nhau phải chịu đựng. Và một cách
tự nhiên cứ phải nghĩ ngợi về văn hóa chung sống của cả xã hội.
Tạm kể ra đây một ít nặng nề về mặt tâm lý, mà trong cảnh giao thông căng thẳng chen vai
thích cánh trên đường, hàng ngày mỗi chúng ta phải chịu:
- Ở nhiều nước trên thế giới hiện nay, còi xe đã là một phương tiện bị cấm, và chỉ được phép
dùng trong những hoàn cảnh đặc biệt. Nhưng ở ta thì còi xe vẫn tha hồ lưu hành, và nhiều lúc
không gì thay thế nổi. Có điều đáng lẽ chỉ xem việc dùng còi là bất đắc dĩ, thì một số người lại
thích thú nhấn còi cho thật inh ỏi. Hình như những người này coi đây là phương tiện hành hạ
người khác, anh mà không nhường đường để cho tôi đi trước thì còn là khổ vì tiếng còi của tôi.
Ngoài ra còn có tiếng còi vênh vang, tiếng còi khoe của, tiếng còi chơi trội... đủ kiểu!
Đường đã đông, song nhiều người cứ cố luồn lách vượt lên, ra cái điều mình khôn ranh sáng

ý, thạo đời hơn người. Tự bản thân nó, việc đi vào những con đường ngược chiều và vượt đèn đỏ
ở các ngã tư đã là phạm luật và gây nguy hiểm cho người tham gia giao thông. Song với người
nghiêm chỉnh chấp hành luật lệ, nó cứ như một sự trêu ngươi: Các anh hiền lành thực thà thì các
anh khổ, xem này, tôi có sao đâu (!).
- Có một khái niệm hơi cũ là sự làm phiền. Đứng về mặt luật pháp thì cho ai cấm tôi chở bó
củi hay bao tải hàng sau xe, nhưng trên đường đi, như vậy là tôi đã choán chỗ công cộng và gây
khó chịu cho chung quanh. Vậy mong các anh thứ lỗi. Đại khái, cảm giác thấy mình làm phiền
bắt đầu từ một nhận thức như vậy. Thế nhưng loại người biết lo nghĩ cho chung quanh đang “hơi
bị hiếm”. Đường là của chung và ai giỏi chiếm dụng, kẻ đó được lợi lộc nhiều, họ nghĩ thế. Còn
như khách quan mà xét cái sự khuếch trương của họ giống như một sự ăn cướp không gian của
người khác, họ không cần biết. Nhiều khi sự trâng tráo ở đây đã vượt qua mọi giới hạn.
Một trong những đặc điểm của cuộc sống đô thị, là khả năng làm cho con người trở nên vô
danh. Chẳng hạn khi đi ra đường, ấy là lúc không ai biết ai làm nghề gì, nhà ở đâu học vấn ra
sao, đang có cương vị như thế nào. Ta chỉ còn là một người đi đường bình thường như mọi
người. Sự vô danh lúc này mang lại cho mỗi cá nhân một ít tự do, anh ta không phải đóng cái vai
mà anh ta vẫn đóng và do đó có thể dễ nàng đi thẳng tới cái đích của mình. Thế nhưng ở ta nhiều
người không nghĩ như thế. Sự vô danh được khai thác vào những mục đích khác. Hoặc có khi ăn
mặc lôi thôi lếch thếch ra cái điều bất cần đời. Hoặc diện xe máy hẳn hoi, song thản nhiên dóng
xe sóng đôi mà tâm sự... Trai gái đèo nhau vuốt ve nhau như ở chỗ không người. Qua cầu buồn
tình dừng xe đái bậy... Tự do được xem đồng nghĩa với vô lối, bất cần, không để ý đến bất cứ ai
khác.
Ở trên, chúng ta vừa nói cái đáng sợ nhất đối với người đi đường hiện nay là lối phóng xe ào
ào lao tới, gây kinh hoàng sợ hãi. Nhưng đến khi gặp phải cái cảnh mấy cô gái ăn mặc thật diện,
lững thững sang đường, sẵn sàng dừng lại nhởn nhơ kéo áo, vuốt tóc ngay giữa dòng xe cộ tấp
nập, thì người ta cũng chỉ còn có cảm tưởng về một sự cám cảnh vô duyên. Một khi những cái rề
rà chậm chạp vẫn còn tìm được chỗ đứng của mình, trong không khí sôi động nói chung, tức là
mọi sự chuyển pha còn dang dở, và cái nếp sống gọi là hiện đại mới chỉ là bề ngoài, ở trong còn
bao điều trơ lì, tĩnh tại.
Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (bản dịch của NXB Đà Nẵng, 1997) là một cuốn sách
mang tính cách tổng hợp, ở đó, những người biên soạn tìm cách đọc ra trong mọi hình thức của
đời sống cái nội dung mà nhiều thế hệ đã gửi gắm vào nó. Theo từ điển này thì chính nhà tâm lý
học C. Jung cho rằng “cần coi các xe cộ, trong ý nghĩa tượng trưng của chúng, như những hình
tượng của cái tôi. Chúng phản ánh các mặt khác nhau của cuộc sống nội tâm, có quan hệ với các
vấn đề phát triển của nhân cách.”
Vậy thì đâu là những cái tôi mà người ta có thể đọc ra, khi nhìn vào dòng xe cộ tấp nập trên
đường hôm nay? Dĩ nhiên nay là lúc có thể nhận ra rất nhiều cái tôi năng nổ, cái tôi bứt phá trên
đường nhằm đạt tới mục đích xa rộng. Qua rồi cái thời già trẻ bảo nhau nhẫn nại chịu khổ, thủng
thẳng đạp xe đến đâu hay đến đấy. Mà mỗi phút bây giờ đều được quy ra tiền của, mỗi người
trên xe là một cá nhân khao khát tự khẳng định! Song cũng phải nói, chưa bao giờ như bây giờ,
những cái mầm tai họa nho nhỏ vùi sâu trong mỗi cá nhân lại công khai bộc lộ trên đường như
vậy. Một mặt chưa phải là hết cái tôi bản năng tự phát, đã ngồi trên xe có động cơ phi trên đại lộ
rồi mà vẫn mang nặng tâm lý anh chàng đi xe đạp nghênh ngang ở giữa đường làng. Mặt khác,
điều đáng lo ngại hơn, là rất nhiều cái tôi hiếu thắng, vênh váo vì có được cái xe lạ, hoặc hỉ hả ra
mặt khi vượt trước kẻ đồng hành. Thường thì những cái tôi hiếu thắng này đồng thời cũng là cái
tôi thiển cận: Người ta sát khí đằng đằng lao tới trước vì tưởng rằng có thể mưu cầu hạnh phúc
riêng cho mình, có biết đâu mỗi cá nhân vẫn chỉ là một phần tử nhỏ bé của cái dòng chảy chung

là cả xã hội, thoát làm sao được!
Số phận con người thời nay là phải dành nhiều thời gian sống trên đường. Song có cái lạ là ở
những nước biết tổ chức giao thông hợp lý và đưa nó lên trình độ hiện đại, thường sau khi đi một
quãng đường dài, xem đồng hồ, người ta mới ngạc nhiên là mình đã ngồi trên xe đến hàng giờ và
vượt qua cả trăm cây số. Ngược lại ở ta nếu tính tới những bực bội mà bản thân phải chịu trên
đường từ nhà đến sở, đôi lúc ta tưởng đã đi được rất xa trong một thời gian rất lâu. Song tính kỹ
hóa ra dù đi độ 5-6 tìm trong 10-15 phút gì đấy! Hệ thống đường sá kém cỏi cố nhiên là yếu tố
đầu tiên khiến mỗi chúng ta có cái cuộc sống trên đường kỳ cục như hiện nay. Song đấy là
chuyện vượt lên trên tầm lo liệu của mỗi người. Rút lại, câu chuyện tôi muốn nói ở đây chỉ là
mong sao mỗi chúng ta khi ngồi trên xe có thêm ý thức về hoạt động của mình, nghĩ thêm hoạt
động của mình, nghĩ thêm về mọi mặt phiền toái ta gây cho người khác để rồi biết điều một thút,
nhường nhịn một chút trong đi lại – chỉ một chút thôi, thì cuộc sống trên đường của những người
đồng hành với mình cũng đỡ nặng nề đi rất nhiều. Và đó chính là văn hóa.

4. HỖN LOẠN TRONG GIAO THÔNG. HỖN LOẠN TRONG
TÂM LÝ
- Liệu có thể nói rằng hàng ngày phóng xe đi lại trên đường Hà Nội anh chưa một lần vượt
đèn đỏ trái phép? Anh đừng chối, đúng là không chứ gì? Mượn cái chữ của các cơ quan quản lý,
vậy là có những lúc anh đã thiếu ý thúc. Có bao giờ anh thử giải thích với chính mình tại sao cái
gọi là ý thức giao thông khó bồi dưỡng đến vậy?
Một anh bạn đã độp vào mặt tôi mà tương ra những câu hỏi hắc búa trên, đúng vào những
ngày giao thông đang trở thành câu chuyện đầu miệng giữa mọi người.
Bởi anh đã cài trước rằng đừng có chối, nên tôi cũng phải thành thực mà nhận. Nhận rằng có
đôi lúc không tự chủ được. Nhìn trước nhìn sau không có công an đứng đón là tranh thủ làm một
cú ào qua đường. Chẳng qua không phải là làm thường xuyên thôi. Và phải nói ngay là nhiều lần
khác, cái định ào qua đường ấy đã đến, rồi thấy có lẽ cũng hơi nguy hiểm, nên bấm bụng chờ
đợi.
Tôi nghĩ rằng trước hết ở đây, nói cho to tát ra, có cái tạm gọi là “căn bệnh thời đại”: bệnh sốt
ruột. Hình như nay là lúc ai cũng vội. Hàng ngày mở mắt ra đã thấy bao nhiêu việc chờ mình. Ý
nghĩ chúng ta đi quá nhanh. Mà tốc độ đi lại thì quá chậm. Đó là một lẽ. Nhưng không chỉ có
vậy.
Hồi còn sống, nhà văn Phan Tứ (túc Lê Khâm) nổi tiếng máy móc, đi đâu ông cũng túi dết
khẩu trang đàng hoàng. Nhà thơ Xuân Quỳnh dự đoán “Ông này 12 giờ đêm qua ngã tư vẫn giơ
tay xin đường...”. Theo tôi cái thói quen ấy của Phan Tứ có liên quan đến cuộc sống nề nếp mà
bây giờ không sao khôi phục nổi. Những năm bảy mươi của thế kỷ trước, giao thông Hà Nội còn
khá quy củ.
Chắc Phan Tứ cũng có lúc khổ vì thói quen của mình, muốn sửa mà không sửa được.
Còn chúng tôi bây giờ thì khác. Cái đời sống nhộn nhạo chung quanh lúc nào cũng thầm thì
vào tai tôi “Luật lệ là một chuyện, nhưng kìa, nhìn xem trên đường phố và ở bao nhiêu những
góc tối của cái thành phố này, bao nhiêu người đang phạm luật. Mình chỉ là một thành viên bé
nhỏ của cái guồng máy khổng lồ. Giữ gìn chỉ thiệt!”
Ở trên tôi vừa nói là có những lúc tôi đã định ào qua đèn đỏ, rồi kịp kiềm chế, và lâu dần
thành một thói quen sống bình tĩnh, từ tốn, sống biết chờ đợi.
Nhưng có những lúc lạ lắm. Rõ ràng đã tự nhủ rằng: “không đi đâu mà vội” rồi, mà vẫn cứ

đâm đầu phạm lỗi. Nghĩ lại thì hóa ra lúc ấy có mấy người khác cũng làm cái chuyện bậy bạ đó
và mình bị cái tâm lý bầy đàn chi phối.
Phương Tây từng có câu chuyện ngụ ngôn kể về một anh nọ hại một nhà buôn cừu bằng một
cách lừa đơn giản. Trên chuyến tàu vượt bể, anh ta gạ mua của nhà buôn chỉ một con với giá rất
đắt. Để làm gì? Để quẳng nó xuống biển. Kết quả đau lòng, cả đàn cừu của gã nhà buôn cùng
nhảy xuống theo.
Tôi biết rằng người ta sẽ cãi lại: “Ý thức của anh đâu?”.
Ai có cười thì tôi cũng xin chịu, nhưng phải nhận trong con người tôi lúc ấy có một con cừu
nó thức dậy.
Người ta thích bắt chước nhau lắm. Bắt chước cái tốt thì khó chứ chạy theo cái xấu thì dễ ợt,
có ai cần phải cố gắng.
Hồi Hà Nội còn xe đạp nhiều hơn xe máy, đến Thư viện Quốc gia, giới bạn đọc bọn tôi (kể cả
những người già như tôi, chứ không phải chỉ các cô các cậu sinh viên) có thói quen phóng cả xe
qua cái cửa hẹp. Mới đầu mấy sinh viên nước ngoài nhìn thấy thế lắc đầu, bảo người Việt các
anh lạ thật đấy, vội vội vàng vàng, trăm người như một. Vài năm sau, chính họ cũng làm thế,
cũng phóng xe qua cửa rồi mới xuống xe, một cách “tự nhiên như người Hà Nội”. Nói như dân
gian, do ở đây lâu, họ đã ăn phải đũa người Việt lúc nào không biết.
Kết luận cuối cùng của tôi: trong điều kiện giao thông vừa manh mún vừa quá tải, nói chung
là trong điều kiện đời sống còn rất lạc hậu như hiện nay, những rủi ro là khó tránh khỏi. Nhắc
nhở nhau về ý thức là cần nhưng cũng nên biết ở đây không phải chỉ có ý thức mà còn phải tính
tới sự có mặt một mớ bòng bong rắc rối gọi chung là tâm lý cá nhân nữa. Trong tâm lý của mỗi
người đều in dấu của xã hội. Rồi ra xã hội có tiến lên thì tâm lý con người mới khá lên theo
được.

5. HÀNG GIẢ VẪN ĐANG ĐƯỢC ƯA THÍCH
Ngay giữa phố phường Hà Nội, nếu để ý thỉnh thoảng người ta vẫn bắt gặp những ngôi đền
nhỏ. Từ 1986 về trước, loại đền này thường coi như bị bỏ quên và thoi thóp sống trong cái vỏ
mốc meo. Gần đây, nhiều đền miếu loại đó được sang sửa. Tường quét vôi vàng. Hàng chữ trên
cổng được tô lại cẩn thận. Bạn có biết người ta viết gì không: Toàn những tối linh từ (Ngôi đền
linh thiêng hạng nhất) với lại thượng đẳng từ (ngôi đền loại cao cấp).
Lại nhớ có lần xem ti vi thấy nhà đài đưa máy đến quay một ngôi đền lâu ngày đã hoang vắng
và chỉ vừa mới được tu sửa lại. Máy quay cảnh phóng viên trò chuyện với người dân địa phương.
Hỏi đến xây tự bao giờ? Không ai biết. Hỏi đền thờ ai? Cũng không biết nốt. Chỉ có điều hai vị
lão nông xuýt xoa, với giọng có vẻ bí hiểm:
- Nhưng mà đền chỗ chúng tôi linh thiêng lắm, từ bao đời nay các cụ chúng tôi vẫn truyền
tụng lại như vậy.
Tôi cứ nhớ mãi chuyện này vì nó đang là một cách nghĩ phổ biến: Nhiều người bị cái danh vị
nó ám. Tức là trước một sự việc ta thường chỉ thạo cái khoản ý nghĩa. Còn như chính cái việc ấy
ra sao thì ta không biết và giá biết rằng nó hoàn toàn không tương xứng với cái danh kia thì cũng
lập tức đánh cho hai chữ đại xá.
Đọc lại tạp chí Tri tân, in ra khoảng 1940-1945, có lần tôi bắt gặp một bài viết, cũng liên quan
đến thói ưa tiếng hão của dân mình. Thay cho chữ hiếu danh, nhà nghiên cứu Hoa Bằng gọi đó là
cái óc hiếu thượng. Ông viết “Cái hiếu thượng của số đông người mình đã lộ rõ ở từ ngôn ngữ
đến cử chỉ, từ hành vi trong gia đình đến động tác ngoài xã hội. Người ta chơi câu đối? Phần
đông không phải vì thích chữ tốt yêu văn hay, nhưng vì muốn sĩ diện ở mấy cái lạc khoản có
chức tước. Người ta in danh thiếp? Không phải vì cốt thông tính danh, tỏ địa chỉ, song hình như
chỉ cốt trưng những chức sắc, tước trật, và phẩm hàm. Người ta đăng cáo phó? Có lẽ ít vì cốt để
báo tang, nhưng phần nhiều cốt để lợi dụng cái chết của ông bà cha mẹ mà quảng cáo cái danh
phận của con cháu...”.
Thế mới biết cái tiếng hão nó tác oai tác quái ở mọi nơi mọi chỗ.
Trong sinh hoạt hàng ngày thì thói ưa tiếng hão có vẻ là một căn bệnh dễ tha thứ. Người ưa
tiếng hão vốn hiểu anh chẳng ra sao, nên phải bịa ra một tí danh tiếng cho cuộc sống đỡ tủi.
Điều đáng buồn là đã có những lúc nó ăn vào trong tâm lý của những con người chịu trách
nhiệm cả những việc phải gọi là đại sự.
Dư luận gần đây bàn tán nhiều về cái đề án đào tạo 20.000 tiến sĩ của ngành giáo dục. Đề án
được tung ra trong hoàn cảnh cả xã hội đang phát sốt về tình trạng lạm phát tiến sĩ rởm thời gian
qua. Người ta tìm thấy ở đó một kết luận khái quát rằng chắc chắn năng lực của ngành không thể
đáp ứng được nhu cầu của hội nhập và phát triển trong thời gian tới.
Tại sao đã biết không thể làm rồi mà vẫn tính chuyện chạy theo mục đích quá cao như vậy?
Thật dễ thông cảm với tâm lý người trong cuộc. Phải trình ra cho mọi người thấy mình có đủ
năng lực hoàn thành nhiệm vụ. Phải chứng tỏ là tình hình ngày mỗi sáng sủa hơn. Rồi lại còn
nhu cầu đối ngoại nữa chứ. Thời buổi hội nhập này lúc nào chẳng phải đón đủ các loại khách
quốc tế. Phải làm thế để cho thiên hạ thấy mình cũng đang rất hãnh. Anh có tiến sĩ ư, tôi cũng
tiến sĩ, kém cạnh gì đâu? Ở chỗ riêng tư nhiều người hẳn biết cái tiếng hão này cũng hấp dẫn lắm
và do đó khó cưỡng lắm!
Có điều hãy thử cùng nhau nghĩ lại: Thế tức là nhân danh những mục đích tốt đẹp, chúng ta
bằng lòng với việc làm hàng giả, và mở đường cho những sự giả mạo khác tiếp tục phát triển.
Đến đây thì cái sự ham tiếng hão không vô can và đáng thông cảm nữa!

6. TỪ THAM LAM, NÔNG NỔI, ĐẾN CÀN RỠ BẤT LƯƠNG
Cuối tháng 5 đầu tháng 6.2007 có tin: ngành sản xuất chè ở Mộc Châu bị một cái “nạn” bất
ngờ là nạn chè vàng. Nhiều người từ đâu đến rủ rê dân bán chè, bán cả chè chưa thành chè, cả
cành cả ngọn. Họ thu gom không chỉ là chè khô mà cả búp chè tươi, chè héo và dụng cụ chế biến
thô của Việt Nam mang về chế biến. Chè cũng chẳng cần phân loại phẩm cấp (búp thường dài
10-12cm, 5-7 lá, thu hái bằng dụng cụ dao/ liềm, phơi nắng ngoài đường). Thế nào cũng được!
Mục đích của họ là cốt làm cho dân địa phương ham lợi tự tàn phá vườn chè mình, được ít tiền
chạy lăng nhăng, sau đó rơi vào cảnh thất nghiệp. Một bài viết trên báo đặt cái tít vui vui Vàng
mặt vì chè vàng (có người bảo tôi chữ vàng ở đây không phải quý báu mà là tệ hại, giống như
nhạc vàng - không biết có phải?).
Từ các tỉnh phía Bắc, cơn “lốc” thu mua chè vàng còn ào ạt vào tận vùng chè Lâm Đồng.
Nhiều thương nhân xuống tận các cơ sở thu gom chè xanh, phơi nắng lẫn cả đất, đá, tro, bụi rồi
đem bán. Ồn ào một hồi mọi người mới sững người ra. Bị khai thác cạn kiệt rồi chè sẽ hỏng. Ai
cũng hình dung ra mà chả ai đừng được. Vụ chè vàng vừa qua đi thì đến trung tuần tháng 8 năm
ấy lại chuyện một số cây sưa ở Hà Nội bị chặt phá. Gỗ sưa theo các nhà chuyên môn là loại gỗ
quý, trên thị trường giá tới 1,5 triệu một kg, một cây chặt ra mang bán hàng tỉ. Mà cây lại đang
nằm vô tư ở các công viên cây xanh. Thế là các ông quản lý công viên văn hóa Đống Đa Hà Nội
gật đầu cho đám dân buôn thuê người vào xẻ thịt một cây có đường kính tới 45cm. Một đêm là
xong. Một bài báo nêu rõ trong việc này chính thủ trưởng Ban quản lý công viên chỉ đạo từ A
đến Z!
Tin các báo đưa ngày 25.8.2007: ngôi mộ Nguyễn Tri Phương ở ngoại ô thành phố Huế bị đào
bới. Đây là ngôi mộ một danh tướng thời Nguyễn. Mộ có tới 134 năm tuổi.
Mấy sự việc này có chỗ giống nhau. Việc chặt hại những cây sưa cho thấy thói quen sống của
nhiều người đương thời tối mắt vì những cái lợi trước mắt, bất thấp lương tri bình thường, bất
chấp pháp luật. Việc đào mộ lại còn đi xa hơn nữa. Ở đây người ta không còn coi cái gì là thiêng
liêng. Tôi nhớ thuở nhỏ nghe ở phố xá dân buôn chỏng lỏn của nhau:
- Rắc cho nó mấy đồng thì bảo đào mả tổ tiên nhà nó lên, nó cũng đào!
Nghe có vẻ như một lời thậm xưng, một thứ ngoa ngoắt, nói cho sướng mõm, chứ làm sa...